Uwarunkowania kariery zawodowej – dr Elżbieta Podoska-Filipowicz

dr Elżbieta Podoska-Filipowicz
Wydział Pedagogiki i Psychologii
Zakład Pedagogiki Pracy i Andragogiki
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz
e-mail: elpofi@ukw.edu.pl

Ostatnio często można spotkać się w literaturze socjologicznej, psychologicznej czy pedagogicznej z terminem: kariera zawodowa. Występuje on w różnych kontekstach i najczęściej oznacza funkcjonujące w danym społeczeństwie modele sukcesu życiowego ukierunkowujące ludzkie działania. Modele te podlegają ocenie w aspekcie moralnym, w kategorii „dobra” lub „zła”.1

W znaczeniu socjologicznym kariera to termin odnoszący się do pewnej strefy obiektywnych faktów społecznych – zmiany pozycji społecznej jednostki, z reguły z niższych na wyższe.2 W przypadku kariery zawodowej zmiany te dotyczą pozycji zawodowych. Kariera zawodowa może być również rozumiana jako biografia zawodowa, wspinanie się poprzez szereg pozycji zawodowych ułożonych w hierarchii pionowej, z których każda znajduje się wyżej od poprzednich w odczuciu społecznym, opartym na miarach prestiżu społecznego, bogactwa, sławy itp.3 Inna definicja określa karierę zawodową jako sekwencję ról i pozycji zawodowych obejmowanych przez jednostki w różnych fazach cyklu życiowego.4

Takie określenie kariery zawodowej zbliżone jest do pojęcia: rozwój zawodowy. W literaturze z zakresu pedagogiki, psychologii, socjologii i nauk ekonomicznych można spotkać wiele definicji i ujęć tego pojęcia, a także różne jego koncepcje. T.W. Nowacki stwierdza, że rozwój zawodowy to droga rozwoju zawodowego jednostki od fazy zaznajamiania z obszarami ludzkiej działalności gospodarczej i kulturalnej, poprzez fazę przygotowania ogólnozawodowego, do okresu przygotowania zawodowego. Potem następują okresy rozwoju zawodowego, awansów i osiągnięć, aż do zakończenia pracy zawodowej, która jednak nie kończy aktywności pracowniczej. Fazy rozwoju zawodowego zależą w wysokim stopniu od instytucji społecznych, określających aktywność jednostki, i od jej udziału w procesach kształcenia i procesach pracy.5

Według D. Supera rozwój zawodowy jest procesem rośnięcia i uczenia się, któremu podporządkowane są wszelkie przejawy zachowania zawodowego. Jest to stopniowy wzrost i zmiany zdolności jednostki do określonych rodzajów zachowania zawodowego oraz powiększania jej repertuaru zachowania zawodowego. Rozwój zawodowy obejmuje wszystkie aspekty rozwojowe, które mogą być odniesione do pracy.6 Można stwierdzić, że różni autorzy określają rozwój zawodowy w zbliżony sposób, zwracając szczególną uwagę na zmiany zachodzące w osobowości jednostki w rezultacie relacji, w jakie wchodzi ona z pracą zawodową w trakcie przesuwania się po drodze zawodowej7. Rozwój zawodowy jest doskonaleniem siebie w wymiarze ogólnym jak i zawodowym, postrzeganym jako nabywanie coraz to nowych dyspozycji zawodowych, umożliwiających rozwiązywanie coraz bardziej złożonych problemów w trakcie wykonywania pracy zawodowej.8

Kariera, podobnie jak rozwój zawodowy, jest kategorią dynamiczną, podlegającą permanentnym zmianom. Uważa się, że rozwój zawodowy stanowi cechę osobową, dotyczy jednostki doświadczającej pracy zawodowej, a kariera ma charakter procesu, któremu ta jednostka podlega w miarę doświadczania pracy zawodowej. Rozwój zawodowy, jak już wspomniano, to nabywanie coraz to nowych dyspozycji zawodowych, które umożliwiają rozwiązywanie coraz bardziej złożonych problemów w pracy zawodowej, a kariera to zajmowanie kolejnych pozycji w strukturze zawodowej.9 Wydaje się, że trudno używać tych pojęć zamiennie, ale rozwój zawodowy może być traktowany jako swego rodzaju podstawa kariery zawodowej człowieka. Większość znanych teorii rozwoju zawodowego zakłada, że trwa on przez całe życie człowieka, wyodrębnia się jego różne stadia począwszy od okresu dzieciństwa, skończywszy na okresie emerytalnym. Kariera zawodowa zaś jednoznacznie kojarzona jest z okresem aktywności zawodowej człowieka, chociaż mówi się o orientacji na karierę np. w okresie kształcenia w szkole czy na studiach. Sama jednak kariera zawodowa rozumiana jako „wspinanie się” poprzez różne pozycje zawodowe przebiega w okresie aktywności zawodowej człowieka. Termin rozwój zawodowy używany jest głównie na gruncie psychologii i pedagogiki, a termin kariera zawodowa – na gruncie socjologii. Należy też podkreślić, że o ile kariera zawodowa może być rozpatrywana w kategoriach moralnych „dobra” i „zła”, o tyle rozwój zawodowy takiej ocenie nie podlega jako proces rozwojowy.

Coraz częściej jednak utożsamia się planowanie własnego rozwoju zawodowego z planowaniem kariery zawodowej i trudno jest niekiedy te dwa zakresy planowania zawodowego oddzielić od siebie.

Praca zawodowa jest ważną sferą życia człowieka. Przeciętny człowiek poświęca jej istotną część swego czasu. W Polsce, gdzie występuje blisko 20% bezrobocie, sam fakt posiadania pracy jest wartością samą w sobie, cenioną na równi z życiem rodzinnym, dobrami materialnymi i przyjaźnią. Na rynku pracy zachodzą dynamiczne zmiany, zmienia się prawo pracy, struktura zatrudnienia, oczekiwania pracodawców względem pracowników. W warunkach tych zmian nie jest prostą sprawą planowanie drogi realizacji kariery zawodowej. Nikt nie jest w stanie dokładnie wskazać, jakie zawody mogą mieć przyszłość w danym środowisku, a nawet jakie czynności będą się mieściły pod nazwą zawodów już znanych.10 Nie sprawdza się dziś maksyma: poznaj siebie, poznaj zawód, zobacz jakie szkoły przygotowują do niego. Zastępuje ją inna: pomyśl jak najlepiej możesz wykorzystać swoją wiedzę i umiejętności w warunkach, jakie stwarza ci środowisko, jakiej wiedzy i umiejętności ci brakuje i jakimi drogami możesz je posiąść, aby robić to co zamierzasz.11

Przyjmuje się, że o rozwoju zawodowym człowieka decydują dwie grupy czynników (uwarunkowań):

  • wewnętrzne (podmiotowe) – związane z człowiekiem, jego indywidualnymi cechami – takie jak: uwarunkowania biologiczne, fizyczne, psychiczne,
  • zewnętrzne (przedmiotowe) – znajdujące się poza człowiekiem, sytuacyjne – takie jak: uwarunkowania historyczne, ekonomiczne, techniczne, kulturowe, społeczne, polityczne i pedagogiczne.12

Można założyć, że te same czynniki, które decydują o rozwoju zawodowym, decydują także o przebiegu kariery zawodowej i powinny być brane pod uwagę przy jej planowaniu. Do najważniejszych czynników podmiotowych decydujących o przebiegu kariery zawodowej zalicza się:

  • zainteresowania,
  • uzdolnienia, umiejętności, zdolności,
  • cechy temperamentu,
  • cechy charakteru,
  • system wartości,
  • stan zdrowia.

Natomiast do najważniejszych czynników przedmiotowych, które decydują o przebiegu kariery zawodowej należą – poznanie:

  • zawodów,
  • ścieżek kształcenia,
  • tendencji na rynku pracy.13

Kariery zawodowe istnieją wówczas, gdy ludzie o nie dbają i dążą do ich rozwoju. Mają one, podobnie jak rozwój zawodowy, charakter indywidualny, wyjątkowy. Tworząc własną karierę zawodową nie należy czekać na przypadek lub nadarzającą się okazję, ale samemu zaplanować i podjąć odpowiednie działania. Podczas planowania kariery zawodowej wykorzystuje się umiejętności podejmowania realistycznych decyzji dotyczących kierunku kształcenia lub szkolenia, miejsca pracy lub zmiany zawodu. Droga do nabycia tych umiejętności prowadzi przez poznanie samego siebie i samoocenę oraz konfrontowanie swoich atutów z wymaganiami stawianymi przez zawody i rynek pracy.14

Bardzo istotne jest tu określenie własnych zainteresowań, które są siłą napędową pobudzającą do podejmowania działań na rzecz poznania określonej dziedziny, określenie własnych uzdolnień oraz określenie celu własnej pracy zawodowej.15

Studenci na pytanie – czy stworzyli sobie listę swoich celów zawodowych? – powinni umieć odpowiedzieć rozpoczynając naukę, a większość z nich myśli o swoich celach zawodowych dopiero wtedy, gdy kończy studia. Także dużo pracowników zaczyna myśleć poważnie o własnej karierze dopiero wtedy, gdy traci pracę. Cele zawodowe należy zapisywać – powinny być dokładnie określone. Trzeba też określić ramy czasowe, w których mają być one osiągnięte. Ważne jest również ustalenie harmonogramu zadań, które należy wykonać, aby doskonalić bądź uzupełniać swoje kwalifikacje, wzbogacać swoje doświadczenie.16


1 A. Paszek: Osiągnąć karierę. „Gazeta IT”, 2005, nr 9(39). Strona internetowa – http://www.gazeta-it.pl/kariera/git25/kariera.html – dostęp dnia 20.09.2006.

2 Z. Bauman: Kariera. Cztery szkice socjologiczne. Warszawa: Iskry,1960, s. 23.

3 H. Najduchowska: Drogi zawodowe kadry kierowniczej. „Studia Socjologiczne”, 1969, nr 3.

4 E. Rokicka: Wzory karier kierowniczych w gospodarce państwowej. Z badań nad ludnością dużego miasta. Łodź: UŁ, 1995, s. 16.

5 T.W. Nowacki: Leksykon pedagogiki pracy. Radom: ITeE, 2004, s. 217.

6 D.E. Super i in.: Vocational Development: a framework for research. New York: Teachers College Press, 1957. Cyt. za J. Budkiewicz: Dynamika życia zawodowego w świetle psychologii. W: Szkoła – zawód – praca. Problemy szkolnego poradnictwa zawodowego. Charakterystyki zawodów. Warszawa: „Książka i Wiedza”, 1969, s. 37.

7 Z. Wołk: Rozwój zawodowy na tle życia. Życie człowieka jako proces rozwojowy. „Problemy Profesjologii”, 2005, nr 1, s. 41.

8 Tamże, s. 40.

9 Tamże, s. 41.

10 A. Kargulowa: Destrukcje, rekonstrukcje i konstrukcje w poradnictwie zawodowym. W: Poradnictwo zawodowe w wymiarze europejskim. Materiały pokonferencyjne. Pod red. W. Rachalskiej. Częstochowa: WSP, 1999, s. 36.

11 Tamże, s. 37.

12 K. Czarnecki, S. Karaś: Profesjologia w zarysie: (rozwój zawodowy człowieka). Radom: ITeE, 1996, s. 70.

13 Czynniki ważne przy planowaniu kariery zawodowej. Artykuł zamieszczony w Internecie – http://www.metis.pl/content/view/204/32/, dostęp dnia 20.09.2006.

14 W. Trzeciak: Planowanie kariery zawodowej. „Pracodawca i Pracownik”, 2000, nr 10, s. 27–28.

15 A. Paszek: Osiągnąć…, op. cit.

16 Tamże.

Dodaj komentarz