Ankieta jako specyficzna technika wywiadu standaryzowanego – Jacek Kobyliński

Jacek Kobyliński
specjalista, KOWEZiU
e-mail: jukob@gazeta.pl

Nazwy „ankieta” i „wywiad kwestionariuszowy” wywołują wiele niejasności i kontrowersji terminologicznych. Część osób uważa, że pojęcia te są tożsame i używają ich zamiennie. Nieliczni widzą różnicę w obu terminach i poświęcają więcej uwagi prawidłowemu doborowi pojęć. Faktycznie różnica między znaczeniem obu słów jest często problematyczna i nawet w fachowych publikacjach można spotkać się z różnym podejściem do tych dwóch terminów. W istocie ankieta i wywiad kwestionariuszowy są odmiennymi technikami badawczymi, powszechnie stosowanymi w badaniach społecznych, w tym także i w pedagogice. W artykule postaram się wskazać podstawowe różnice miedzy nimi oraz w sposób uproszczony przedstawić jedną z tych technik – ankietę.

Na początku należy wyjaśnić podstawowe pojęcia. Jedną z najczęściej stosowanych metod badań społecznych jest wywiad. Pojęcie wywiadu jest bardzo szerokie. Najogólniej polega on na rozmowie (pośredniej lub bezpośredniej), w której biorą udział, co najmniej dwie osoby: badacz i respondent. Celem wywiadu jest uzyskanie informacji na interesujące badacza tematy poprzez zadawanie określonych pytań. Istnieje wiele typów wywiadów, które dzielą się np. ze względu na formę wypowiadania się respondentów, czy sposób przeprowadzania samego badania. Nie wydaje się konieczne przytaczać wszystkich typów wywiadu.

Metodę wywiadu dzielimy ze względu na standaryzację materiału na wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany. Kategoryzacja to nic innego jak ścisłe podporządkowanie badania jakiemuś schematowi. Badacz jest zmuszony do trzymania się określonych reguł zdefiniowanych od początku badania. Wszelkie późniejsze modyfikacje, np. w tematach, czy pytaniach w trakcie realizacji są niedopuszczalne. Zasadą naczelną kategoryzacji jest takie przygotowanie materiału, żeby jego wyniki mogły być porównywalne z tymi uzyskanymi od innych respondentów na ten sam temat. Im materiał jest bardziej „sztywny”, ujednolicony i formalny, tym badanie nabiera cech bardziej skategoryzowanego. Drugi podział wywiadu ze względu na charakter interakcji badacz-respondent wyodrębnia: wywiad ustny (wywiad kwestionariuszowy) i pisemny (ankieta). Zarówno wywiad, jak i ankieta należą do badań skategoryzowanych, czyli ściśle określonych przez zespół dyrektyw i sposobów postępowania właściwych określonemu badaniu.

Jak już wcześniej wspomniano, brakuje jednoznacznej definicji obu terminów, ale można roboczo założyć istnienie kilku zasad, które odróżniają ankietę od wywiadu kwestionariuszowego. Zasadniczym elementem różnicującym obie techniki jest sposób interakcji między badaczem a respondentem. Wywiad kwestionariuszowy jest oparty na komunikacji bezpośredniej, co oznacza, że pytania są zadawane przez badacza w sposób bezpośredni, przy obecności respondenta. Ankieta w przeciwieństwie do wywiadu nie wymaga obecności badacza; respondent sam odpowiada na pytania, najczęściej podane w formie kwestionariusza

Technika ankiety

Ankieta jest specyficznym rodzajem wywiadu. Opiera się na wywiadzie pisemnym, sporządzonym w postaci kwestionariusza ankiety. Zadaniem badań ankietowych jest zazwyczaj szybkie przebadanie dużej zbiorowości możliwie małym nakładem sił i środków. Rola badacza ogranicza się jedynie do zbudowania odpowiedniego kwestionariusza wraz z instrukcją jego wypełnienia, a następnie wysłanie/rozdanie go respondentom.

Istnieje kilka typów ankiet:

  • Środowiskowa – badacz rozdaje ankiety respondentom bezpośrednio w jednym miejscu (może to być sala szkolna, pokój nauczycielski itp.). Ankietowani są informowani o celu badania oraz o zachowaniu poufności wyników. Obecność badacza pozwala na wyjaśnienie ewentualnych niejasności związanych z przebiegiem wywiadu ankiety. Wypełnione kwestionariusze są bezpośrednio zwracane osobie realizującej wywiad. Jej obecność sprawia, że ankiety są staranniej wypełniane i zwracane w komplecie. Możliwa jest też naoczna kontrola warunków przeprowadzenia badania, która gwarantuje jego prawidłowe przeprowadzenie.
  • Prasowa – najczęściej zamieszczona w gazecie lub czasopiśmie. Ankieta prasowa jest szczególnie przydatna w sytuacji, gdy respondenci nie są skupieni w jednym miejscu i dostęp do nich jest utrudniony. Najlepszym przykładem tego typu badania są sondaże opinii publicznej. Zaletą ankiety prasowej jest jej duża dostępność, uzależniona wyłącznie od nakładu gazety. Ogranicza to także koszty samego badania: wydruku i dystrybucji kwestionariuszy ankiety. Inną formą ankiety prasowej jest jej odpowiednik elektroniczny zamieszczany na stronach internetowych, np. „ankieta dla e-Czytelników” w e-duk@torze z@wodowym.
  • Pocztowa – ankiety są wysyłane pocztą bezpośrednio do respondentów, wylosowanych z reprezentacyjnej próby. Efektywność tego typu badania jest stosunkowo niska. Praktyka pokazuje, że stopa zwrotu wypełnionych kwestionariuszy nie przekracza 40%. Ankietę pocztową częściej odsyłają osoby z wyższym wykształceniem i zainteresowane tematyką badania, więc nadesłana próba przestaje być reprezentacyjna dla danej populacji.
  • Telefoniczna – technika będąca na pograniczu wywiadu i ankiety. Badanie przeprowadza ankieter dzwoniąc to wcześniej wylosowanego respondenta. W dobie dostępności telefonów jest to dobra i reprezentatywna technika, stosowana często w ośrodkach badania opinii publicznej. Jej zaletą jest niski koszt badania oraz stosunkowo mała liczba odmów. Odpowiedzi uzyskane za pomocą ankiety telefonicznej są szczere, choć respondenci mniej przykładają się do tego, żeby były pełne i wyczerpujące. Główna wada tej techniki to ograniczony czas wywiadu: respondenci szybko wykazują znużenie rozmową i dążą do jej zakończenia.

Zalety badania ankietowanego

  • Wielkim plusem zastosowania techniki ankiety jest ograniczenie kosztów badania. Nie ma potrzeby angażowania ankieterów do rozmowy z każdym respondentem z osobna, co pociąga za sobą duże koszty i jest procesem czasochłonnym. Dzięki temu, w tym samym czasie, mniejszym nakładem można przebadać znacznie większą zbiorowość. Przy próbie liczącej kilka tysięcy osób, jest to w zasadzie jedyna technika, która pozwala zbadać taką populację.
  • Samodzielne wypełnienie kwestionariusza ankiety daje respondentowi poczucie anonimowości. Anonimowość i poczucie bezpieczeństwa skłania badanych do szczerych odpowiedzi, nawet na bardzo intymne tematy. Respondenci często w rozmowie z ankieterem pomijają niektóre szczegóły, których krępują się ujawniać w obecności osoby trzeciej.

Wady techniki ankietowej

  • Pierwszym ograniczeniem tej techniki jest niemożność wychwycenia indywidualnych różnic pomiędzy respondentami. Każdy z ankietowanych traktowany jest tak samo bezosobowo, czyli nie możemy dogłębnie poznać jego opinii na określone tematy.
  • Poczucie anonimowości, które dla jednych respondentów jest szansą na udzielenie szczerych odpowiedzi, dla innych może być przeszkodą. Ludzie nie lubią być traktowani bezosobowo, a brak kontaktu fizycznego z badaczem na niektórych respondentów wpływa niekorzystnie, ograniczając liczbę szczerych odpowiedzi.
  • Prostota i niewielka objętość kwestionariusza. To uwaga natury technicznej. Ankieta powinna być możliwie bardzo krótka i napisana prostym językiem. Długi kwestionariusz zniechęca respondentów do uczestnictwa w badaniu. Nawet jeżeli jest wypełniany, to niedbale a część pytań jest w ogóle pomijana. Sytuację pozornie może uratować dołączona do wywiadu instrukcja, której zadaniem jest wyjaśnienie trudniejszych kwestii związanych z pytaniami. Praktyka pokazuje, że ankietowani rzadko czytają instrukcję i najczęściej wypełniają kwestionariusz według własnego mniemania, które często jest sprzeczne z koncepcją badacza.
  • W prawidłowo skonstruowanym kwestionariuszu ankiety, pytania są ułożone w ściśle określonej kolejności, która gwarantuje uzyskanie pożądanych informacji. Niedopuszczalne jest dowolne przeskakiwanie pytań, pomijanie ich, czy wracanie do poprzednio prezentowanych kwestii, gdyż zniekształca to wynik całego badania. W badaniu ankietowym nie mamy żadnej możliwości sprawdzenia, czy respondenci stosują się do tego postulatu. Uważna analiza ankiety wskazuje, że część pytań jest pomijana, zniekształcając ostateczny efekt badania.
  • W każdej zbiorowości istnieje duży odsetek ludzi, którzy nie są w stanie z różnych powodów wypełnić właściwie ankiety. Przyczyną tego zjawiska może być słabe wykształcenie respondenta, brak skupienia, niezrozumienie, czy wreszcie zła wola. Wszystkie te osoby poprzez błędne wypełnienie kwestionariusza fałszują wynik badania. Badacz nie jest w stanie określić, czy dana odpowiedź jest faktyczną opinią badanego, czy też wynikiem pomyłki.
  • Poza pytaniami prostymi, których odpowiedzi nie powinny teoretycznie budzić wątpliwości, istnieje cały szereg pytań, na które odpowiedzi są niejednoznaczne. Chodzi tu o sytuacje, w których nie ma pewności, że respondent zrozumiał intencję badacza zawartą w pytaniu i odpowiedział w sposób właściwy. Przykładem może być pytanie: „Jaki jest Pana/Pani zawód?”. Badany nie wie, czy chodzi o zawód wyuczony, czy aktualnie wykonywany, stąd odpowiedź nie będzie wartościowa. Uzyskana odpowiedź nie będzie odzwierciedleniem rzeczywistości i doprowadzi do zafałszowania wyniku badania. Nawet najlepiej skonstruowana ankieta zawiera szereg niejasności, które mogą być przyczyną wielu pomyłek. Praktyka pokazuje, że nawet dobrze zbudowane narzędzie może być interpretowane przez respondentów na różne i czasem nieoczekiwane sposoby. Badacz nigdy nie jest w stanie przewidzieć efektywności i trafności tak uzyskanych wyników. Jedynym sposobem ograniczenia tego typu problemów jest gruntowne i dokładnie przemyślane zbudowanie kwestionariusza i wykluczenie wszelkich zauważonych niejasności.
  • Ponieważ badacz nie ma kontaktu personalnego z respondentem, nie jest możliwe wychwycenie wszelkich form niewerbalnych, które zwykle towarzyszą badaniu. Gesty, mimika, przejawy uczuć są istotnymi elementami, które pozwalają poznać prawdziwe stanowisko respondenta wobec określonych zagadnień. Ankieta nie pozwala na ich rejestrację.
  • Prawidłowe przeprowadzenie badania ankietowanego, jeżeli ma faktycznie być miarodajne, wymaga od badacza niezbędnej wiedzy metodologicznej oraz dużego doświadczenia badawczego. W przeciwnym razie uzyskane wyniki są fikcyjne i fałszują całe badanie

Mimo wielu mankamentów, technika ankiety pozostaje „szybkim” narzędziem, pozwalającym przeprowadzić samodzielnie nawet duże badanie ilościowe. Korzystając z tej formy badania nie możemy jednak zapomnieć o jej słabych stronach, które mogą doprowadzić i często prowadzą do zafałszowania jej wyników.

W kolejnym numerze zostanie przedstawiona druga technika wykorzystująca kwestionariusz – wywiad kwestionariuszowy.



Bibliografia

  1. Daniłowicz P.: Podręcznik Socjologicznych Badań Ankietowych. Warszawa: PAN. IFiS. 1992
  2. Skawiński Z., Sztabiński P., Sztabiński F.: Podręcznik ankietera. Warszawa. IFiS PAN. 2000
  3. Sztumski J.: Wstęp do metod i badań społecznych. Katowice: Śląsk, 1995.

Dodaj komentarz