Charakterystyka wywiadu kwestionariuszowego

Jacek Kobyliński
specjalista, KOWEZiU
e-mail: jukob@gazeta.pl

Wywiad kwestionariuszowy

Wywiad kwestionariuszowy, podobnie jak technika ankiety, należy do jednych z najpopularniejszych metod badań społecznych. Szczególnie często jest wykorzystywany przez ośrodki badań opinii publicznej w badaniach marketingowych, ale jest także dobrym narzędziem w badaniach społecznych, w tym w pedagogice. Cechą szczególną tej techniki jest wykorzystanie komunikacji bezpośredniej między badaczem (lub jego pośrednikiem – ankieterem) a respondentem. Wywiad kwestionariuszowy, podobnie jak ankieta należy do wysoko standaryzowanych technik badań społecznych. Oparty jest na uprzednio przygotowanym kwestionariuszu, który jest ujednolicony i sformalizowany.

Ogólna charakterystyka techniki

Wywiad kwestionariuszowy jest swoistą rozmową przeprowadzaną w sposób wysoce sformalizowany. Technika ta charakteryzuje się kilkoma podstawowymi dyrektywami, których spełnienie jest warunkiem koniecznym

  • Badanie powinno być przeprowadzone w sposób bezpośredni, czyli wymaga ono interakcji badacz – respondent. Obie strony muszą być fizycznie obecne w fazie jego realizacji. Rozmowa telefoniczna nie jest wywiadem, gdyż rozmówcy jedynie się słyszą. Brak fizycznego kontaktu z respondentem uniemożliwia obserwacje np. zachowań niewerbalnych respondenta.
  • Kwestionariusz ankiety z wydrukowanymi pytaniami jest podstawą przeprowadzenia rozmowy. Ankieter jest zobowiązany ściśle przestrzegać formuły pytań oraz ich kolejności. Formularz kwestionariusza jest identyczny dla wszystkich respondentów.
  • Rozmowa powinna byś przeprowadzona w sposób indywidualny jedynie z osobą, z którą przeprowadza się wywiad. Jeden ankieter rozmawia z jednym respondentem, niedopuszczalne są sytuacje, gdy w wywiadzie biorą udział osoby trzecie (w tej sferze istnieją pewne odstępstwa, jeżeli metodologia badania wymaga inaczej).

Kwestionariusz i materiały pomocnicze

Kwestionariusz

Podobnie jak technika ankiety, wywiad kwestionariuszowy opiera się na standaryzowanym kwestionariuszu. W jego skład mogą wchodzić zarówno pytania zamknięte, otwarte jak i półotwarte. O ile ankieta powinna być w miarę możliwości prosta i krótka, to arkusz kwestionariusza wywiadu może być bardziej złożony. Warto przypomnieć, że w technice ankiety arkusz nie powinien być zbyt długi, a pytania powinny być ułożone jak najprościej (z przewagą zamkniętych). Jednym z powodów takiego postępowania jest faktyczny brak możliwości dokładnego wytłumaczenia respondentom szczegółów badania, jak i kontroli jego wypełnienia. Wywiad kwestionariuszowy pod tym względem stwarza całkiem nowe możliwości. Arkusz kwestionariusza trafia wyłączenie do rąk ankietera – osoby dobrze przeszkolonej, znającej intencje i sens pytań. W takiej sytuacji można pokusić się o poruszanie tematów bardziej złożonych oraz zastosowanie pytań otwartych i półotwartych. Obecność ankietera zmniejsza ilość nietrafnych odpowiedzi, niezrozumienia treści pytań oraz ogranicza braki odpowiedzi. Ankieter zawsze może wytłumaczyć, czy powtórzyć jakąś kwestię.

Instrukcje ogólne i szczegółowe

Instrukcje są pisane zazwyczaj wtedy, gdy badacz nie przeprowadza wywiadu osobiście, tylko za pośrednictwem ankietera. Jak w każdym badaniu, tak i w wywiadzie kwestionariuszowym obowiązuje kilka naczelnych zasad, do których ankieter powinien się stosować. Oto one:

  • nieprzekazywanie arkusza kwestionariusza respondentowi,
  • prowadzenie rozmowy wyłącznie z respondentem (bez czynnego udziału osób trzecich),
  • dokładne odczytywanie treści pytań.

Poza zasadami naczelnymi, ankietera obowiązują dodatkowe szczegółowe wytyczne projektu. Są one niczym innym jak szczegółowym instruktażem konkretnego badania, z którymi ankieter powinien bezwzględnie zapoznać się przed badaniem i stosować w jego trakcie. Zdarzają się sytuacje, w których instruktaż szczegółowy znosi zasady naczelne. W takiej sytuacji ankieter powinien podporządkować się instrukcji szczegółowej.

Pozostałe materiały

W badaniu można wykorzystać szereg materiałów, które pomogą w jego realizacji. Należą do nich różnego rodzaju formularze, skale, karty respondenta, zdjęcia, szkice, informacje dokumentalne czy artefakty. Wyobraźmy sobie, że badamy opinię nauczycieli na temat różnych podręczników. Przed wywiadem możemy je pokazać respondentom, aby ci mogli w spokoju zapoznać się z konkurencyjnymi publikacjami. Po kilku dniach przeprowadzamy wywiad kwestionariuszowy, w którym pytamy nauczycieli, co sądzą o poszczególnych wydawnictwach. Oczywiście dokładne zapoznanie się ze stroną merytoryczną książki zajmuje więcej czasu, ale już kilka dni pozwoli respondentowi na wyrobienie sobie ogólnej opinii. Zastosowanie dodatkowych materiałów ma nie tylko wartość metodologiczną, ale także sprawia, że całe badanie jest ciekawsze dla badanego. Zależnie od tematyki badania, można skorzystać z dodatkowych materiałów.

Warunki poprawnego przeprowadzenia wywiadu

Technika wywiadu kwestionariuszowego jest dobrą techniką do badania postaw i opinii. Istnieje jednak szereg niebezpieczeństw, które mogą wpłynąć na nieprawidłowe przeprowadzenie badania. W przeciwieństwie do techniki ankiety, gdzie rolą badacza jest zbudowanie jak najlepszego kwestionariusza i rozdanie go respondentom (pomijam tu całą metodologiczną stronę organizacji projektu), w przypadku wywiadu należy brać pod uwagę także relację interpersonalną badacz – respondent. Prowadzenie badania bezpośrednio z ankietowanym stwarza zupełnie nowe możliwości, ale także i problemy. Warto zapoznać się z nimi.

Miejsce badania

Wybór odpowiedniego miejsca do przeprowadzenia badania często pomaga w otrzymaniu trafnych odpowiedzi na pytania kwestionariusza. Rolą badacza jest wybór takiego stanowiska, które zapewni respondentowi bezpieczeństwo, intymność i swobodę. Poza tym powinno być ciche i spokojne, co gwarantuje skupienie niezbędne do udzielenia poprawnych odpowiedzi. Należy unikać wszelkiego typu głośnych miejsc: kawiarni, klubów, korytarzy szkolnych w trakcie przerwy itp. gdyż dekoncentrują one respondenta. Oczywiście znalezienie odpowiedniego stanowiska do badania nie jest proste. Przy jego wyborze zdeterminowani jesteśmy przez takie czynniki jak: czas, chęci i dostępność badanych. Dobrym miejscem przeprowadzenia wywiadu kwestionariuszowego może być pusta klasa, pokój, czy mieszkanie respondenta.

Rola Ankietera

Kluczowym czynnikiem warunkującym właściwe przeprowadzenie badania jest odpowiednie zachowanie badacza/ankietera w trakcie przeprowadzania wywiadu. Osoba badająca musi charakteryzować się komunikatywnością i miłą powierzchownością. Swoim pozytywnym zachowaniem musi przekonać potencjalnego respondenta do badania. Odpowiednie podejście warunkuje rozwiązanie języka ankietowanego, a co za tym idzie bardziej szczere i prawdziwe odpowiedzi.

Zachowanie

Postawa ankietera powinna być taktowna i stonowana. Przy zadawaniu pytania nie należy okazywać jakichkolwiek sugestywnych gestów, grymasów, czy ironicznych uśmiechów, gdyż takie zachowanie może być opacznie zinterpretowane przez badanego. Badacz powinien być dociekliwy, ale nie napastliwy w zadawaniu pytań. Należy wystrzegać się polemik z respondentem, pouczania go, wszelkich form krytyki oraz okazywania swojej wyższości. Generalnie ankieter powinien postarać się ograniczyć emocjonalne podejście do respondenta. Stosowanie się do tych zasad, w dużej mierze ułatwia cały proces wywiadu. Oczywiście tego typu zachowanie jest typem idealnym. Nie zapominajmy jednak, że ankieter jest tylko człowiekiem i zachowanie bezstronności w kontakcie interpersonalnym z respondentem nie przychodzi mu łatwo.

Pytania

Zasadą naczelną bezwzględnie wymaganą od ankietera jest dokładne i wierne odczytywanie pytań, tak jak zostały zapisane w kwestionariuszu, wraz z kafeterią odpowiedzi. Niespełnienie tego postulatu powoduje nieporównywalność informacji uzyskanych od poszczególnych badanych, czego konsekwencją jest wypaczenie wyników badania. W przypadku pytań otwartych, odpowiedzi powinny być zapisane tak jak ich udzielił respondent, w miarę możliwości bez skracania.

Kreatywność badacza

Ankieter powinien wykazywać pewną dozę kreatywności w trakcie przeprowadzania wywiadu. Zdarzają się sytuacje, w których konieczne jest indywidualne podejście do respondenta. Co prawda badaczowi nie wolno zmieniać treści pytań, ani sugerować odpowiedzi, ale może umiejętnym podejściem skłonić respondenta do głębszych, bardziej treściwych odpowiedzi. Takie drążenie tematu bardzo wzbogaca późniejszą analizę danych. Gdy respondent nie rozumie pytania lub stwierdza, że nie zna odpowiedzi, ankieter powinien zachęcić go do głębszej refleksji i skłonić do udzielenia informacji na interesujące go zagadnienie. Takiego dogłębnego zbadania tematu nie sposób osiągnąć w przypadku zastosowania techniki ankiety. Innym problemem, z którym może spotkać się ankieter, może być nadmierne gadulstwo badanego. Respondent w trakcje wywiadu może bardzo rozwijać swoje odpowiedzi, często zbaczając z omawianego tematu. W takim przypadku badacz powinien w umiejętny i taktowny sposób skierować rozmowę na pożądany temat.

Wywiad a inne techniki badawcze

Istnieje kilka technik wywiadu, które mimo pewnych podobieństw nie zaliczają się do wywiadu kwestionariuszowego. Co prawda, także opierają się na bezpośrednim kontakcie badacz – respondent, ale na tym podobieństwo się kończy. Pierwszą z nich jest omawiana wcześniej technika wywiadu telefonicznego. Jeżeli badanie prowadzone jest przez dwóch ankieterów z jednym respondentem, mamy do czynienia z wywiadem tandemowym. Warto wspomnieć jeszcze o technice, w której jeden badacz rozmawia bezpośrednio z kilkoma respondentami – wywiad grupowy.

Ankieta

W badaniach opartych na technice wywiadu kwestionariuszowego można zastosować elementy innych technik. Takie postępowanie jest szczególnie pomocne w masowych badaniach pedagogicznych. Przykład to wprowadzenie do badania elementów techniki ankiety. Może ona występować w postaci jednego pytania, bądź całego zestawu. W badaniu ankietę można wykorzystać zarówno przy inicjacji, w trakcie jak i na końcu badania. W jej skład mogą wchodzić wszelkiego rodzaju formularze, karty, protokoły, zestawy skal (graficznych i numerycznych) i inne.

Zastosowanie kart respondenta wydaje się być szczególnie cenne w badaniu. Załóżmy, że w wywiadzie znajduje się pytanie ze złożoną kafeterią odpowiedzi. W klasycznym wywiadzie kwestionariuszowym rolą ankietera jest dokładne odczytanie pytania, wraz z wszystkim możliwymi odpowiedziami. Jeżeli tych ostatnich jest kilka, badany bez trudu wybierze swoje stanowisko. Gorzej, jeśli kafeteria jest długa. Respondent nie jest w stanie zapamiętać wszystkich alternatyw. Właśnie temu celowi służy zastosowanie karty z kafeterią odpowiedzi. Badacz wręcza respondentowi kartę, równocześnie odczytując możliwe odpowiedzi. Ankietowany sam wybiera właściwe alternatywy. Podobne ułatwienia wiążą się z zastosowaniem skali.

Obserwacja

Fizyczny kontakt z respondentem daje badaczowi całkiem nowe możliwości badawcze. Możliwe jest zastosowanie techniki obserwacji badanego. W trakcie realizacji projektu rola ankietera nie musi ograniczać się jedynie do biernego zadawania pytań i notowania odpowiedzi. Ankieter może obserwować i notować zachowanie badanego na specjalnie do tego przygotowanym miejscu na kwestionariuszu, lub na oddzielnej kartce. Co może być obiektem obserwacji? Głównie rejestracja zachowań respondenta w trakcie odpowiedzi na pytania: prośba do osób trzecich o pomoc przy odpowiedzi, uwagi dotyczące tematyki, język respondenta itp. Notować można również gesty niewerbalne respondenta: mimikę, wahanie, śmiech, zażenowanie. Wszystkie zebrane w ten sposób informacje są bardzo cenne. Po pierwsze pozwalają potwierdzić trafność odpowiedzi, zmiany postawy respondenta pod wpływem poruszanych kwestii oraz innych zachowań psychicznych i fizycznych respondenta w trakcie samego badania. Uzyskane informacje mogą być interesujące także pod względem weryfikacji trafności pytań kwestionariusza. Późniejsza analiza odpowiedzi może okazać, że niektóre pytania mogły zostać źle sformułowane.

Badacz może też notować całą otoczkę wywiadu: atmosferę badania, warunki zewnętrzne, czynniki wspomagające, lub utrudniające badanie, czas rozmowy, nastawienie respondenta do ankietera, stopień zrozumienia pytań itp. I tak obecność osób trzecich, rozmowy, nagłe przerwy w wywiadzie są istotnymi elementami zakłócającymi proces badawczy. Wszystkie uwagi mogą znaleźć się w ostatniej części kwestionariusza – aneksie do wywiadu. Uzyskanie trafnych spostrzeżeń sprawi, że cały wywiad zyska na wiarygodności i będzie bardziej wartościowy.

Słabością stosowania obserwacji w technice wywiadu kwestionariuszowego jest sama osoba ankietera. Dobry ankieter musi potrafić wychwycić i zanotować to, co się dzieje w trakcie realizacji wywiadu. Wymaga to oczywiście odpowiedniego przeszkolenia jak i wyczucia badawczego. To ostatnie jest szczególnie cenne, gdyż obserwacja nie polega na uchwyceniu wszystkich zachowań respondenta, ale tylko tych, które wnoszą coś cennego do badania.

Podsumowanie

Wywiad kwestionariuszowy jest użyteczną i wartościową techniką, zalecaną w badaniach pedagogicznych. Ponieważ nasza próba badawcza najczęściej nie przekracza 100 osób zastosowanie tej techniki wydaje się być bardziej zasadne niż np. ankiety. Polecamy ją wszystkim naszym Czytelnikom.

Bibliografia

  1. Daniłowicz P., Podręcznik Socjologicznych Badań Ankietowych, Warszawa, IFiS PAN, 1992
  2. Skawiński Z., Sztabiński P., Sztabiński F., Podręcznik ankietera, Warszawa, IFiS PAN, 2000
  3. Sztumski J., Wstęp do metod i badań społecznych, Katowice, Śląsk, 1995

Dodaj komentarz