Dualny system kształcenia

 

Pomimo że system dualny cały czas u nas funkcjonuje, dotychczas nie był odpowiednio eksponowany ani promowany. Często wynikało to z braku wiedzy i informacji o nim. Wiele osób nawet ze środowiska oświatowego postrzegało go jako „procentowo nic nieznaczący margines”. „Margines” ten w kształceniu pracowników młodocianych wynosi obecnie ponad 80%! uczniów – pracowników młodocianych kształcących się w zasadniczych szkołach zawodowych w województwie opolskim.

Doceniając zalety kształcenia dualnego w ostatnich latach jego wdrażanie rozpoczęły także wyższe uczelnie. Przykładem jest Uniwersytet Opolski, który już kształci na kierunku języki obce w turystyce a studia licencjackie na kierunkach odnawialne źródła energii, ochrona środowiska, inżynieria środowiska rozpoczną się od lutego 2015 r.

Co to jest system dualny?

System dualny zwany też przemiennym lub dwutorowym polega na nauce zawodu organizowanej przez pracodawcę oraz kształceniu teoretycznym i ogólnym w systemie szkolnym lub formach pozaszkolnych. Jest on bardzo upowszechniony w Niemczech, Austrii, Szwajcarii, Norwegii i Francji.

W Niemczech „ponad 2/3 młodzieży kończącej szkołę obowiązkową wybiera jako dalszą ścieżkę edukacyjną system dualny”[i], znajdując później zatrudnienie i to najczęściej u pracodawcy, u którego się kształciła.

Model edukacji zawodowej nazywany system dualnym zakłada połączenie praktyki z nauką teoretyczną. Praktyka została określona jako zatrudnienie na podstawie umowy o pracę pomiędzy pracodawcą a pracownikiem podobnie jak ma to miejsce przy kształceniu pracowników młodocianych w Polsce.

Należy zwrócić uwagę, iż praktyka zawodowa w Polsce w rozumieniu rozporządzenia w sprawie praktycznej nauki zawodu niesłusznie jest utożsamiana z praktyką zawodową w Niemczech, która tam de facto jest nauką zawodu poprzez pracę w przedsiębiorstwie.

W Niemczech osoby zdobywające wykształcenie zawodowe w drodze kształcenia dualnego na ogół uczą się 3 lata zawodu w szkole i w zakładzie pracy zgodnie z wybranym zawodem lub też w specjalistycznych szkołach zawodowych podlegających wyłącznemu nadzorowi państwa. Tam też system dualny realizowany jest dla osób od 16. roku życia bez podania górnej granicy. Oznacza to, że może być i jest realizowany na wszystkich poziomach kształcenia.

W system kształcenia dualnego w Niemczech zaangażowane są instytucje na poziomie federalnym (Ministerstwo Edukacji i Badań Naukowych), kraje związkowe, izby przemysłowo-handlowe i rzemieślnicze, pracodawcy oraz uczniowie. Uczniowie sami wyszukują sobie pracodawców w wybranym przez siebie zawodzie.

„Po latach aktywności i zmian w niemieckim systemie kształcenia zawodowego zauważa się efekty w postaci redukcji bezrobocia wśród ludzi młodych” – stwierdza Susanne Burger[ii]. Zmniejsza się też niedopasowanie kwalifikacji pracowników do potrzeb pracodawców.

Czym powinien cechować się system dualny?

System dualny (przemienny, dwutorowy, równoległy) jest organizowany przez pracodawców oraz szkoły lub instytucje kształcące. W tym systemie:

  • kształci się w określonym zawodzie, specjalności czy kwalifikacji
  • nauka zawodu (tzw. praktyka) odbywa się u pracodawcy lub rzemieślnika
  • występuje zatrudnienie na podstawie umowy o pracę i określone wynagrodzenie za wykonywaną pracę
  • nauka teoretyczna jest organizowana w formach szkolnych lub pozaszkolnych
  • kształcenie kończy się uzyskaniem formalnych kwalifikacji – zawodu
  • istnieje fakultatywna możliwość uzyskania dodatkowych certyfikatów.

Z założenia system dualny powinien dostarczać uczniowi/studentowi wiedzy teoretycznej, jednocześnie zapewniając bezpośredni kontakt z rynkiem pracy. Polega on na:

  • nauce zawodu organizowanej przez pracodawcę oraz kształceniu zawodowym teoretycznym i ogólnym w zasadniczej szkole zawodowej lub gdy szkoła nie ma możliwości prowadzenia kształcenia zawodowego teoretycznego – w ODiDZ (trzeci poziom wykształcenia wg ISCED 2011)
  • nauce przemiennej studentów zatrudnionych w zakładzie pracy i pobierających naukę w szkole wyższej (piąty i szósty poziom wykształcenia wg ISCED 2011)

Należy zwrócić uwagę, że często w środowisku oświatowym (szczególnie w działaniach promocyjnych) określa się odbywanie zajęć dydaktycznych i praktyk u pracodawcy jako system dualny, pomimo że nie wystąpiło tam nawiązanie stosunku pracy z uczniem. Prawdopodobnie wynika to z wieloznaczności pojęcia „nauka zawodu u pracodawcy” podczas realizacji zajęć praktycznych. Jest ono używane zamiennie dla określenia dwóch różnych procesów:

  • nauki zawodu u pracodawcy – „praktyczna nauka zawodu uczniów jest organizowana przez szkołę” (§3.1. [iii]). Zajęcia praktyczne odbywają się u pracodawcy (jako miejsce) a prowadzone są przez nauczycieli zatrudnionych w szkole. W tym przypadku mówimy o współpracy szkoły z pracodawcą.
  • nauki zawodu u pracodawcy – „praktyczna nauka zawodu jest organizowana przez pracodawcę, który zawarł z nim (uczniem – przyp. red.) umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego” (§3.2.[iv]). Zajęcia praktyczne odbywają się u pracodawcy (jako miejsce), a prowadzone są przez instruktorów praktycznej nauki zawodu zatrudnionych przez pracodawcę. W tym przypadku możemy mówić o systemie dualnym.

Ważne jest więc każdorazowe doprecyzowanie tych pojęć, by móc określić czy jest to kształcenie w systemie dualnym, czy tylko forma współpracy z pracodawcą/rzemieślnikiem. Na pewno powyższe pojęcie w obu przypadkach jest współpracą z pracodawcami i wskazuje właściwy kierunek w przygotowaniu osób kształconych dla rynku pracy.

Czy należy zaimplementować niemiecki system dualny w Polsce?

Zapatrując się na osiągnięcia Niemiec, wiele osób proponuje, by zaimplementować ten sprawdzony w Niemczech system do Polski. Aby podjąć taką decyzję, należy zwrócić uwagę, iż w Polsce system dualny to żadna nowość. Od dawna wykorzystywany jest w rzemiośle. Przez wiele lat realizowany był też w szkołach przyzakładowych, gdzie odbywało się dokształcanie pracowników i kształcenie uczniów zatrudnionych w zakładzie pracy. Pomimo że w obecnym systemie oświatowym nie ma tego typu szkół, nie oznacza to jednak braku takiego systemu kształcenia. Kształcenie to realizowane jest od wielu lat poprzez „polski system dualny”, czyli naukę zawodu pracowników młodocianych[v].

Na pytanie: „Czy należy wdrażać niemiecki system dualny w Polsce?” wypowiedziała się Susanne Burger na konferencji organizowanej przez AHK[vi]. Zwróciła uwagę i przestrzegła, że: „nie da się 1:1 przełożyć niemieckiego systemu do innych krajów”, ale można i należy korzystać z wiedzy i doświadczeń państw, które przeszły drogę wdrażania systemów kształcenia zawodowego pomimo odmiennych uwarunkowań wewnętrznych.…” .

Obecnie system dualny jest stosowany w kształceniu pracowników młodocianych uczęszczających do zasadniczych szkół zawodowych. W tym roku szkoły wyższe wprowadziły kształcenie w tym systemie na kilku kierunkach.

Uważam, iż należy dalej rozbudować polski system dualny, korzystając z naszego wieloletniego doświadczenia, jednocześnie wzbogacając go o te elementy zagranicznych (szczególnie niemieckiego) systemów dualnych, które sprawdzą w naszych uwarunkowaniach wewnętrznych (gospodarczych, społecznych i edukacyjnych). Powinno to wpłynąć na poprawę jakości kształcenia i zmniejszenie niedopasowania kwalifikacji pracowników do potrzeb pracodawców. Aby to osiągnąć, niezbędne jest zainteresowanie i zaangażowanie pracodawców we współpracę ze szkołami i instytucjami edukacyjnymi.

Nie bez znaczenia w rozwoju tego systemu przygotowującego pracowników dla rynku pracy jest systemowe wsparcie państwa dla pracodawców.

Bądźmy otwarci nie tylko na doskonalenie systemu dualnego, ale także na jego wprowadzanie do kolejnych form kształcenia zawodowego.

Bogdan Kruszakin
Wydział Doskonalenia Nauczycieli KOWEZiU
e-mail: b.kruszakin@koweziu.edu.pl

 

[i] Dziewulak Dobromir, Kształcenie zawodowe w Polsce i w wybranych państwach Unii Europejskiej Analizy BAS ISSN 1899 nr 6(95) z dnia 22 kwietnia 2013 r.

[ii] Susanne Burger Kierownik Działu Europa Ministerstwa Edukacji i Badań Naukowych

[iii] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 grudnia 2010 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu (Dz. U. z 2010, Nr 244, poz. 1626)

[iv] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 grudnia 2010 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu (Dz. U. z 2010, Nr 244, poz. 1626)

[v] Więcej na ten temat na EPW NAUKA ZAWODU a wkrótce w artykule „Kształcenie pracowników młodocianych – polski system dualny”

[vi] Konferencja na temat: Rola i znaczenie kształcenia zawodowego we współpracy Polska-Niemcy, Różne doświadczenia, różne systemy edukacji, podobne wyzwania rynku pracy zorganizowana w Warszawie przez Polsko-Niemiecką Izbę Przemysłowo-Handlową (AHK)

Dodaj komentarz