Nauczyciel a zmiana

Książka w szeroki sposób traktuje o dokonujących się przemianach cywilizacyjnych, którym towarzyszy kryzys obowiązujących dotychczas teorii społecznych – niezdolnych sprostać nowym wyzwaniom poznawczym oraz o funkcjonowaniu nauczyciela i szkoły w kontekście przemian społecznych i edukacyjnych.Jolanta Szempruch – doktor habilitowany, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach oraz Wyższej Szkoły Ekonomii i Innowacji w Lublinie – jest autorką wielu publikacji z zakresu pedeutologii, dydaktyki i pedagogiki wczesnoszkolnej. We Wprowadzeniu książki napisała: Zmieniający się świat wymaga przygotowania nauczyciela do złożonych funkcji i zadań realizowanych w zmieniających się kontekstach edukacji. O narodzinach społeczeństwa nowego typu świadczą różnorodne zmiany zachodzące w ekonomii, technice, polityce, kulturze i tożsamości. Zgodnie z koncepcją ponowoczesności, w wyniku ewolucji środowiska społecznego człowieka, współczesne społeczeństwo wkracza w kolejną fazę historycznego rozwoju, której cechami są: konsumpcja, informacja, kultura masowa, kryzys tradycyjnych autorytetów…”.

Wybrane przez Autorkę problemy – istotne w środowisku zawodowym, rodzinnym i towarzyskim – zostały przedstawione w następujących dwóch częściach książki, podzielonych na rozdziały:

Część pierwsza – Zmiana społeczna a edukacja.

  1. Specyfika zmiany społecznej.
  2. Społeczeństwo i człowiek w czasach „płynnej nowoczesności”.
  3. Edukacyjny wymiar przemian demokratycznych.
  4. Technologie informacyjne a kształtowanie się społeczeństwa wiedzy.
  5. Funkcjonowanie człowieka w wymiarze społecznym.
  6. Funkcjonowanie człowieka w wymiarze ekonomicznym.
  7. Zagrożenia zdrowotne i ekologiczne problemami edukacyjnymi współczesności.
  8. Wyzwania etyczne okresu przemian społecznych.
  9. Zadania edukacji wobec zmiany społecznej.

Część druga – Nauczyciel w nowych realiach społecznych i edukacyjnych.

  1. Nauczyciel w kształtowaniu kapitału społecznego.
  2. Funkcje i role współczesnego nauczyciela.
  3. Kompetencje nauczyciela.
  4. Podmiotowość nauczyciela w szkole.
  5. Partnerstwo edukacyjne w szkole.
  6. Nauczyciel jako doradca społeczny i zawodowy.
  7. Kwestie moralne nauczyciela.
  8. Szkoła otwarta, samorządna i innowacyjna.
  9. Kształcenie nauczycieli w kontekście zmian i prognoz społeczno-kulturowych.

Podsumowanie książki stanowi rozdział zatytułowany Konstatacje i wnioski dla teorii i praktyki edukacyjnej.

W części pierwszej Autorka scharakteryzowała społeczne, kulturowe, ekonomiczne i polityczne zmiany wpływające na edukację. Rozwój i postęp ocenia się za pomocą wskaźników technicznych i ekonomicznych, jak też w kontekście społecznym i ludzkim – pozytywną konsekwencją zmian jest np. zrównanie płci, zaś negatywną – np. osamotnienie człowieka. Przykładem występujących paradoksów jest paradoks pracy – charakter pracy wymusza bezczynność; coraz więcej osób czasowo lub stale jest bez pracy. Ze względu na zachodzące dwustronne zależności, do rozumienia i kształtowania zmian powinny przyczynić się nowe zadania edukacji. Szeroko pojęta edukacja dla zrównoważonego rozwoju, trwająca przez całe życie, ma pomagać w sprawnym funkcjonowaniu w życiu społecznym, konfrontacji z innością, sprostaniu wyzwaniom oraz respektowaniu uwarunkowań edukacji i kultury. Zmiany obserwowane w polskim społeczeństwie wynikają m.in. z transformacji polskiego systemu polityczno-gospodarczego czy integracji z Unią Europejską (przykład: reformę edukacji podjęto w ramach reform zmierzających do przystosowania struktur życia społeczno-ekonomicznego w Polsce do wymogów unijnych). Perspektywy rozwoju edukacji są rozpatrywane zarówno w kontekście przemian demokratycznych – dających szansę na rozwój jednostki i społeczeństwa; wolność i sprawiedliwość społeczną; likwidację ubóstwa, ucisku i wojen globalnych problemów przyszłości – jak i globalnych problemów przyszłości. Autorka nie mogła więc nie wspomnieć o niepokojących zjawiskach: masowych wyjazdach Polaków za granicę do pracy, biedzie, bezrobociu, bezdomności, dysfunkcji rodzin, niżu demograficznym, starzeniu się społeczeństwa… Ogromne znaczenie ma wyrównywanie szans młodzieży – funkcjonowanie człowieka zależy przecież od zdobycia wiedzy, umiejętności (np. podejmowania ryzyka) i postaw (np. proekologicznych, prozdrowotnych). Istotne jest również przeciwdziałanie wykluczeniu dorosłych związanemu m.in. z rewolucją informacyjną, bo w dobie społeczeństwa wiedzy wykorzystanie Internetu jest coraz większe: telepraca, e-biznes, e-sklepy, e-learning, e-biblioteki… Doradztwo zawodowe powinno wspierać każdego, niezależnie od wieku i okresu życia, podczas dokonywania wyborów edukacyjnych, szkoleniowych i zawodowych. Konieczne jest lepsze dostosowanie systemu edukacji do potrzeb rynku pracy, w tym większe zróżnicowanie form partnerstwa między systemem szkolnym i przedsiębiorstwami – budowanie ścisłych związków między szkołą a światem pracy. Przy czym wskaźniki ekonomiczne nie mogą być jedynym miernikiem oceny procesu edukacji, gdyż nie służy on wyłącznie dostarczaniu pracowników. Jego zadaniem jest rozwój osobowości człowieka, aby: sprawnie i godnie funkcjonował w zmieniającym się świecie; był kreatywny, komunikatywny, zdyscyplinowany, samodzielny i zdolny do współpracy; szanował środowisko społeczne i przyrodnicze oraz wielość tradycji i kultur. Trendy rozwoju cywilizacji są często niezgodne z wyznawanymi wartościami, dlatego tak duże znaczenie ma poszanowanie tradycyjnych naturalnych wartości: prawdy, miłości, kultywowania życia rodzinnego i tradycji… Wśród dylematów etycznych są problemy: życia społecznego (np. etyka polityki), bioetyki (np. klonowanie), etyki seksualnej (np. banalizacja seksualności). To nauczyciel powinien razem z uczniami analizować różne stanowiska, wyjaśniając sprzeczności i ich konsekwencje dla świata życia człowieka.

W części drugiej książki Autorka opisała nowe wyzwania, wynikające ze zmian we współczesnym świecie, dla edukacji oraz szkoły i nauczyciela. Ponownie podkreśliła, że interakcje mają charakter dwustronny. Z jednej strony następują zmiany w treściach, metodach i środkach kształcenia oraz formach relacji wychowawczych; z drugiej – od stanu i rozwoju oświaty zależy dynamika przemian społecznych. W edukacji XXI wieku ważne są wartości: uniwersalne (np. prawda), moralne i poznawcze. Nauczyciel powinien orientować się w: nowych zjawiskach dotyczących funkcjonowania człowieka w rodzinie i życiu społecznym; przemianach rynku pracy, kultury, komunikacji i obiegu informacji; specyfice funkcjonowania społeczeństwa wiedzy; oczekiwaniach i aspiracjach edukacyjnych młodzieży i dorosłych. Ma on podejmować nowe role (np. przewodnika, doradcy społecznego i zawodowego), funkcje i zadania. Ponadto ma doskonalić posiadane kompetencje podczas pracy w szkole i indywidualnej pracy we współdziałaniu ze środowiskiem lokalnym; zdobywać nowe kompetencje merytoryczne, dydaktyczno-metodyczne i wychowawcze. Wśród cech nauczyciela ery ponowoczesnej wymienia się m.in. refleksyjność opartą na umiejętności badania własnej praktyki i umożliwienie uczniom tworzenia własnego obrazu świata. Tylko dobrze przygotowany system kształcenia i wynagradzania nauczycieli zapewni właściwą rekrutację i selekcję do zawodu (zachowanie wysokich standardów intelektualnych i moralnych kandydatów), a także odpowiednie warunki do rozwoju zawodowego np. wsparcie młodych nauczycieli.

Autorka zwróciła szczególną uwagę na edukację obywatelską, wielokulturową i wieloreligijną służącą tworzeniu i kształtowaniu kapitału społecznego oraz na edukację podmiotową, w ramach której uczący się otrzymują pomoc w: rozwoju własnej osobowości, realizacji celów indywidualnych, kształtowaniu swojej podmiotowości, samorealizacji. Sukcesem edukacyjnym powinni być zainteresowani nauczyciele, uczniowie i ich rodzice – konieczna jest współpraca oparta na dialogu uwzględniającym zmiany społeczno-kulturowe. Jedynie taka edukacja, której podstawę stanowią współpraca i partnerstwo wielu środowisk przyniesie korzyści nauczycielom, uczniom, rodzicom i społeczności lokalnej. Uczenie się tradycyjne, polegające przede wszystkim na adaptacji uczącego się do istniejących warunków, należy zastąpić uczeniem się innowacyjnym, twórczym, uwzględniającym uczestnictwo w życiu społecznym i produkcyjnym oraz przewidywanie, wyprzedzanie zmian. Nieodzowne są zmiany w organizacyjnym, programowym, metodycznym funkcjonowaniu szkoły, w jej relacjach z systemami edukacji nieszkolnej oraz rynkiem pracy – wdrożenie dobrych rozwiązań, gwarantujących równość szans oraz wzajemne dostosowanie systemu kształcenia i rynku pracy.

Jolanta Szempruch w swojej książce wyjaśniła, rozwinęła i zdefiniowała liczne terminy i pojęcia: demokracja, globalizacja, społeczeństwo informacyjne, kultura, kompetencja, trauma… Przytoczyła wiele poglądów, podejść i koncepcji. Skomentowała wyniki badań (np. międzynarodowego badania PISA (ang. Programme for International Student Assessment – Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów) przeprowadzonego w 2009 r., badań własnych dotyczących kształcenia pedagogicznego nauczycieli), sondaży (np. sondażu Opinia społeczna o zróżnicowaniu dochodów i nierówności społecznych przeprowadzonego przez Centrum Badania Opinii Społecznej w 2010 r.), badań statystycznych statystyki publicznej – zagranicznych i polskich (m.in. przeprowadzonych przez Główny Urząd Statystyczny). Podała przykłady programów i projektów: „Edukacja dla wszystkich” – główny program edukacyjny UNESCO, „Szkoła z klasą 2.0.” – ogólnopolska akcja edukacyjna prowadzona przez Centrum Edukacji Obywatelskiej i „Gazetę Wyborczą”, projekt „Nasza szkoła. Opracowanie i wdrożenie programów rozwoju szkół Polski Wschodniej” przeprowadzony przez Wyższą Szkołę Ekonomii i Innowacji w Lublinie w latach 2007–2008 itp. Odwołała się do różnorodnych kompetentnych i wartościowych opracowań, w tym: raportów Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO), Komisji Europejskiej, Komitetu Prognoz Polskiej Akademii Nauk. Zamieściła cytaty – przytoczyła opinie innych autorów (P.F. Druckera, A. Huxleya, B. Suchodolskiego, Cz. Kupisiewicza, J. Tischnera, Jana Pawła II i in.) oraz powołała się na fakty naukowe i informacje zawarte w ich publikacjach. Dotychczas podejmowane dyskusje toczyły się wokół funkcji szkoły, kształtowanych kompetencji, podręczników, programów nauczania-uczenia się oraz form, metod i środków pracy dydaktyczno-wychowawczej w systemie edukacji szkolnej, równoległej i edukacji dorosłych… Wskazały one wyraźnie na potrzebę podjęcia działań wprowadzających niezbędne zmiany w szkole – określenia na nowo jej roli i funkcji w procesie przemian społecznych, wyeksponowania znaczenia szkoły w tworzeniu kapitału intelektualnego kraju oraz spełnianiu dążeń edukacyjnych pokoleń. Oddana do rąk Czytelników publikacja, bardzo szeroko ujmująca problematykę, zaprasza wszystkich zainteresowanych do udziału w debacie publicznej nad stanem i przyszłością systemu oświaty w Polsce, nad przygotowaniem wszystkich jego uczestników do otwartości, różnorodności i nieprzejrzystości świata oraz zmienności własnych ról.

Życzymy inspirującej lektury.

 Małgorzata Koroś

nauczyciel konsultant

Wydział Programów Nauczania

KOWEZiU, Warszawa

e-mail: m.koros@koweziu.edu.pl

Dodaj komentarz