O wychowywaniu ucznia

Dziś w środkach masowego przekazu coraz częściej ukazują się informacje o kryzysie współczesnej polskiej szkoły, nastawionej przede wszystkim na nauczanie, w aspekcie jej funkcji wychowawczej. Dotyczą one m.in. niewłaściwych zachowań uczniów naruszających obowiązujące w szkole reguły oraz uznawane normy społeczne. Wybór – kształcić czy wychowywać – od zawsze był wyzwaniem dla szkoły. W książce został podjęty więc ważny i aktualny temat. Jej adresatami są wychowawcy oraz studenci pedagogiki, psychologii i kierunków nauczycielskich. Treści, zawierające liczne wskazówki na temat realizowania działań o charakterze wychowawczym z uczniem, zawarto w następujących rozdziałach i podrozdziałach:

Rozdział 1. Wybrane zagadnienia wychowania w szkole

1.1. Pojęcie wychowania

1.2. Specyfika wychowania szkolnego

Rozdział 2. Uczeń – aktywny uczestnik w procesie wychowania

2.1. Problem poznania ucznia przez nauczyciela

2.2. Role pełnione przez uczniów w klasie

2.3. Pozycja ucznia w klasie szkolnej

Rozdział 3. Nauczyciel – „mistrz ceremonii”

3.1. Podmiotowe traktowanie ucznia

3.2. Autorytet nauczyciela

3.3. Autoewaluacja w pracy nauczyciela

Rozdział 4. Wybrane problemy pedeutologiczne

4.1. Profesjonalizm nauczyciela

4.2. Stres i wypalenie zawodowe w pracy nauczyciela

4.3. Trudna sztuka komunikacji

Rozdział 5. Wychowawcze oddziaływania nauczyciela

5.1. Konsekwencja w wychowaniu – o granicach, dyscyplinie i sposobach na ich utrzymanie

5.2. Nagroda czy kara, pochwała czy nagana?

5.3. Skuteczne formy zachęcania wychowanka do współpracy

5.4. Konflikty w klasie

5.5. Sojusznicy nauczyciela w prowadzeniu działalności wychowawczej

We Wstępie książki autorka zwraca uwagę na zastąpienie jednym wyrazem „edukacja” wyrazów „oświata” i „wychowanie”. Chociaż dzięki temu podkreślono ścisły związek kształcenia z wychowaniem, to brak jest wyraźnego zaznaczenia funkcji wychowawczej. Celem szkoły jest kształcenie i wychowanie, dlatego ta funkcja nie może zostać zminimalizowana czy być pełniona jedynie przez wychowawcę klasy lub pedagoga szkolnego.

Autorka dzieli się z Czytelnikiem swoim doświadczeniem pedagoga pracującego z uczniem w poradni psychologiczno-pedagogicznej. Podkreśla, że ze względu na przeładowane programy nauczania nauczyciele powinni w treści przedmiotów np. języka polskiego włączyć treści wychowawcze. Ponadto radzi, aby wychowywali własnym przykładem poprzez kulturę osobistą, sposób komunikowania, wspierali (a nie wyręczali) rodzinę, która ponosi odpowiedzialność za dziecko. Z przytoczonych przez nią wypowiedzi internautów na forach dyskusyjnych wynika, że zdania na ten temat są podzielone, często przeciwstawne. Specyfika wychowania szkolnego polega na późniejszym oraz mniej bezpośrednim i indywidualnym oddziaływaniu niż rodzina; pracy z dzieckiem, które ma już ukształtowaną w pewnym zakresie osobowość; występowaniu zależności formalnych opartych na regulaminach, przepisach; oddziaływaniu głównie przez grupę rówieśniczą. Wychowanie jest procesem złożonym, intencjonalnym, interakcyjnym, relatywnym, długotrwałym. Jego dziedziny – czyli wychowanie moralne, estetyczne, seksualne, patriotyczne, umysłowe, religijne i zdrowotne – stanowią integralne części wychowania w ogóle. Powodzenie podejmowanych przez szkołę działań wychowawczych zapewnia współpraca wychowawcy, wychowanka i jego rodziców oraz instytucji, takich jak: poradnia psychologiczno-pedagogiczna, ośrodek doskonalenia nauczycieli, miejski (gminny) ośrodek pomocy rodzinie, sąd rodzinny, kurator sądowy, policja. Owocna współpraca między szkołą a rodzicami winna być: pozytywna, regularna, obustronna, mobilna. Warto pamiętać, że wychowuje osoba, a nie program nauczania. Człowiek jest ważniejszy od struktur, programów, metod czy pomocy dydaktycznych. W procesie wychowania istotne jest aktywne uczestnictwo ucznia, który osiąga coraz większą samodzielność dzięki wspomaganiu w rozwoju. Podmiotowe traktowanie polega na szacunku i akceptacji. Ze względu na proces upodmiatawiania się wychowanka wyróżnia się cztery fazy wychowania: manipulacji, sterowania, partnerstwa, samowychowania. Jego reakcje na oddziaływania wychowawcze nauczyciela bywają różne – od poddania się im aż po ich odrzucenie. Wychowanek może przyjąć jedną z następujących strategii radzenia sobie ze stawianymi wymaganiami: uleganie, uleganie z dystansem, zamaskowane nieposłuszeństwo, strategia niewolnika w koloniach, wycofanie się, sabotaż, odmowa. Rozpoznanie jego reakcji, jak też wszechstronne poznanie ucznia (cech charakteru, zainteresowań, pozycji i ról pełnionych w klasie, słabych i mocnych stron, sytuacji rodzinnej), umożliwia nauczycielowi zindywidualizowanie oddziaływań wychowawczych, dostosowanie metod wychowania, zmobilizowanie ucznia do współpracy. Kierowanie procesem samopoznania, uświadamiania mocnych i słabych stron powinno przebiegać w taki sposób, aby uczeń mógł przezwyciężyć rozpoznane problemy. W przypadku złej pozycji ucznia w grupie – jego negatywnego postrzegania wynikającego np. z braku zdolności, złych warunków domowych – nauczyciel musi podjąć walkę z uprzedzeniami i nietolerancją, by nie doszło do ukształtowania się u ucznia negatywnego obrazu własnej osoby. Opinie zależne od nauczyciela służą weryfikowaniu niewłaściwej pozycji ucznia w klasie i poprawieniu relacji z grupą. Poznanie uczniów wymaga większych nakładów czasu i energii od nauczyciela. Nie może to jednak odbywać się kosztem prywatnego życia i doskonalenia zawodowego, aby nie doszło do obniżenia jakości pracy dydaktyczno-wychowawczej. Nauczyciel doświadcza sytuacji stresowych związanych z trudnościami w relacjach z uczniami, ich rodzicami, innymi nauczycielami, przełożonymi. Długie narażenie na stres i frustrację prowadzi do wystąpienia syndromu wypalenia zawodowego, rozpoznawanego na podstawie kilku grup objawów, w tym: powierzchowności zaangażowania emocjonalnego w relacjach z innymi ludźmi, nasilania się reakcji psychosomatycznych ze strony układu trawiennego i krążenia. Przeciwdziałanie temu syndromowi jest możliwe – należy formułować realne cele, właściwie planować i organizować pracę oraz zarządzać własnym czasem.

Nauczyciel winien dokonywać autoewaluacji, tzn. systematycznej oceny swoich działań, analizy skuteczności oddziaływań wychowawczych. Obszary jego działalności edukacyjnej i wychowawczej, jakie wymagają doskonalenia, to: umiejętności i kompetencje społeczne (aktualizacja wiedzy przedmiotowej i wiedza na temat procesu uczenia się), metaumiejętności wpływające na efektywność procesu nauczania (asertywność, sprawne komunikowanie się, sprawne działanie, projektowanie lekcji), stały rozwój osobistego potencjału i samodoskonalenie (umiejętność autorefleksji i wprowadzania zmian). Na bieżąco gromadzone i opracowywane przez nauczyciela informacje o własnej praktyce zawodowej powinny zostać wykorzystywane do rozwoju jego profesjonalnych umiejętności.

Autorka książki porusza wiele zagadnień koncentrujących się na różnorodnych aspektach pracy wychowawczej nauczyciela z uczniem, wyjaśniając związane z nimi pojęcia: wychowanie, profesjonalizm, prestiż, autorytet, dyscyplina, styl kierowania, komunikowanie się, konflikt itp. Cytuje fragmenty aktów prawnych m.in. Karty Nauczyciela. Przytacza wyniki polskich i zagranicznych badań pedagogicznych np. badań nad zależnością między wypaleniem zawodowym nauczycieli a cechami osobowości, prowadzonych w latach 2007–2008 w Łodzi. Udziela rad m.in. dotyczących stosowania nagród i kar, pochwał i nagan; wskazuje możliwe rozwiązania współczesnych problemów wychowawczych. Zachęca nauczycieli do doskonalenia pracy dydaktyczno-wychowawczej w celu dokonywania pozytywnych zmian w osobowości ich uczniów, a także uczy cierpliwie czekać na efekty własnych działań.

Małgorzata Koroś

nauczyciel konsultant

Wydział Programów Nauczania

KOWEZiU

e-mail: m.koros@koweziu.edu.pl

Dodaj komentarz