Osoby starsze a wykluczenie cyfrowe

Czy osoby starsze są rzeczywiście wykluczone cyfrowo? Jak poprawić ich kompetencje w tym zakresie? Pomóc może projekt „LIST: Rozwijanie klogo1ompetencji cyfrowych i informatycznych kobiet w starszym wieku z wykorzystaniem współpracy międzypokoleniowej”. Jego celem jest wspieranie kobiet 50+, by mogły stać się częścią społeczeństwa opartego na wiedzy, jak również zniwelowanie występujących różnic społecznych.

Szybki proces starzenia się populacji w Europie i wiążące się z nim ryzyko coraz większej przepaści międzypokoleniowej w zakresie kompetencji cyfrowych i jakości życia stanowi wielkie wyzwanie dla Europy i reszty świata. Od 2012 r., czyli Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej, Unia Europejska wspiera międzypokoleniową edukację i aktywność osób starszych poprzez rozwój i korzystanie z umiejętności cyfrowych.

 

Co donoszą badania europejskie?

Cyfrowe wykluczenie Europy jest problemem a jego eliminowanie staje się wyzwaniem. Dane Komisji Europejskiej wskazują, że w 2013 r. ok. 19% obywateli Unii Europejskiej nigdy nie miało dostępu do Internetu. Najnowsze badania mówią, że to wiek i brak dostępu do Internetu są najistotniejszymi czynnikami powodującymi cyfrowe wykluczenie, płeć i dochód są równie ważne, lecz nie tak znaczące. Według badań Fundacji ECDL (2014), ponad połowa (57%) osób w wieku 65-74 lat, w 28 krajach Unii Europejskiej, nigdy nie korzystało z Internetu.

Dość duże „cyfrowe” różnice między osobami młodymi a starszymi odnotowano w badaniach Eurostatu (2013), szczególnie jeśli chodzi o korzystanie z sieci społecznościowych, telefonowanie czy korzystanie z wideo poprzez Internet. Wśród grupy wiekowej 16-24 lat udzielających się na portalach społecznościowych było 89%, podczas gdy w grupie wieku 55-74 to tylko 27%, a zatem blisko jedna trzecia.

Jakie fakty ujawniono w badaniach polskich?

Analiza ofert pracy pod kątem kompetencji poszukiwanych przez pracodawców pokazała, że w ogłoszeniach o pracę podkreślali oni przede wszystkim ważność kompetencji samoorganizacyjnych (związanych z podejmowaniem inicjatyw oraz terminowością wykonywania powierzonych zadań) – odniesienie do tych kompetencji można było znaleźć w 31% ofert pracy (do interpersonalnych – w 27%, do komputerowych – w 15%)[1].

Wśród różnorodnych umiejętności potrzebnych w pracy posługiwanie się językiem obcym, jak i obsługa komputera, ocenione zostały zdecydowanie niżej niż pozostałe. Potwierdza to również odpowiedź na pytanie doprecyzowujące, dotyczące poziomu umiejętności własnych osób dojrzałych w zakresie obsługi komputera (wykres 1).

Wykres 1. Samoocena umiejętności w zakresie obsługi komputera (N = 3200)

tabela

Źródło: Opracowanie własne, ilościowe badanie CAPI osób w wieku 45-69 lat projektu „Wyrównywanie szans na rynku pracy dla osób 50+”, 2012 . Autorka pełniła funkcję kierownika ds. koordynacji działań UŁ w tym projekcie.

 

Jest to szczególnie istotne z punktu widzenia wykluczenia cyfrowego. Wykluczenie cyfrowe odnosi się do występowania różnic pomiędzy osobami, które mają regularny dostęp do technologii cyfrowych oraz informacyjnych i potrafią z nich korzystać, a osobami nieposiadającymi tego dostępu i tych umiejętności. Różnice te są związane zarówno z fizycznym dostępem do technologii, jak również, szerszej, z umiejętnościami i zasobami potrzebnymi do ich użycia. Najwyżej ocenianą generalną umiejętnością z zakresu obsługi komputera jest operowanie w internecie: dokonywanie płatności za jego pośrednictwem, komunikowanie się za pomocą poczty e-mail, poszukiwanie niezbędnych informacji. To nie potwierdza znacznego, ani tym bardziej całkowitego wykluczenia cyfrowego osób w wieku 45-69 lat.

Z kolei nie jest zaskoczeniem, że najbardziej zaawansowana umiejętność, polegająca na tworzeniu stron internetowych, wypadła w tej autoocenie najsłabiej – 2% respondentów ocenia ją wysoko, a 3% raczej wysoko. Zarazem znaczna większość – 71% ankietowanych deklaruje całkowity brak tej umiejętności. Jak już wspomniano, dobrze oceniane są umiejętności komputerowe związane z codziennym życiem (płatności przez internet i wyszukiwanie informacji oraz obsługa poczty elektronicznej: 39% „bardzo wysoko”, „wysoko” i „przeciętnie”). Nieco gorzej jest z dokonywaniem zakupów za pośrednictwem internetu – ponad połowa (56%) respondentów w ogóle tego nie potrafi. Równocześnie obsługa komputera związana z pracą zawodową[2]: sporządzanie dokumentów w Wordzie i opracowywanie zestawień w Excelu jest u połowy respondentów nie opanowana w ogóle lub w stopniu bardzo słabym. Z pewnością nie przyczynia się to do podtrzymania czy znalezienia nowej pracy w dzisiejszych realiach biznesowych. Umiejętności obsługi komputera nie różnicują kobiet i mężczyzn w żadnym wariancie. Z kolei w zakresie każdego wariantu[3] obsługi komputera istotna jest różnica dla poszczególnych grup wiekowych – im młodsze osoby, tym lepiej oceniają umiejętności jego obsługi[4].

Mężczyźni częściej dokonują płatności za pośrednictwem internetu, obsługują pocztę, ale też są w stanie częściej niż kobiety dokonywać zakupów tą drogą[5]. Taka specyfika obsługi komputera częściej dotyczy mężczyzn zamieszkałych na obszarach słabiej zurbanizowanych, gdzie może być ograniczony dostęp do wysokiej jakości łączy internetowych albo internetu w ogóle. Rynek pracy na tych terenach nie wymusza też prawdopodobnie na osobach je zamieszkujących podnoszenia poziomu umiejętności komputerowych i aktualizacji wiedzy.

Wnioski z badań dotyczące możliwości wykorzystania internetu[6] przez osoby starsze można ująć w co najmniej 7 punktach:

  • Przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu (digital divide); osoby starsze mają utrudniony dostęp do technologii informatycznych, coraz bardziej popularnych w życiu codziennym i pracy;
  • Umożliwienie komunikacji z rodziną i znajomymi (poczta elektroniczna, komunikatory tekstowe i wideofoniczne);
  • Zapewnienie telemonitoringu, zdalnej opieki domowej i telerehabilitacji (e-zdrowie). Zjawiskiem medycznym w grupie ludzi starszych jest wielochorobowość, czyli występowanie wielu chorób równocześnie, wymagające kompleksowego podejścia do leczenia. W Polsce jest zbyt mała liczba geriatrów i ośrodków mających doświadczenie w leczeniu ludzi starszych;
  • Kształcenie na odległość (e-learning); ze względu na typowe dla okresu starości ograniczenia osoby w starszym wieku są predestynowane do tego typu nauczania;
  • Ćwiczenie sprawności komputerowej poprzez gry komputerowe (stymulowanie aktywności umysłowej;
  • Usługi przez Internet, np. zakupy czy operacje bankowe (z sieci ogólnodostępnych lub adresowanych do seniorów);
  • Telepraca (ważne ułatwienie w zatrudnianiu osób starszych, korzyści dla pracodawcy i osoby zatrudnianej)[7].

Dbałość o kompetencje informatyczne osób dojrzałych jest współczesna koniecznością. Czynnikiem pobudzającym kreatywność i innowacyjność jednostek stają się nowe media i technologie. Digitalizacja i multimedialność wymuszają na jednostkach nabywanie nowych umiejętności i kompetencji[8]

Projekt LIST jako odpowiedź na potrzeby i oczekiwania osób dojrzałych

loga

„LIST: Rozwijanie kompetencji cyfrowych i informatycznych kobiet w starszym wieku z wykorzystaniem współpracy międzypokoleniowej” to projekt w ramach programu „Uczenie się przez całe życie”, realizowany w latach 2013-2015 przez różnorodnych partnerów z sześciu krajów: Austrii, Grecji, Norwegii, Polski, Szwecji i Wielkiej Brytanii. Jego celem jest wspieranie kobiet 50+, by mogły stać się częścią społeczeństwa opartego na wiedzy, jak również zniwelowanie występujących różnic społecznych.  Broszura na temat projektu jest dostępna w formie PDF:  http://www.ictwomen.eu/resource?vfname=Brochure_PL.PDF

W początkowym okresie realizacji projektu przeprowadzono badania, które skupiały się głównie na ocenie poziomu wiedzy i kompetencji grupy docelowej (50+) w zakresie technologii teleinformatycznych, jak również na dostrzegalnych potrzebach edukacyjnych i pożądanych cechach kursu w opinii jego przyszłych uczestników. Z dystrybucji wielojęzycznych kwestionariuszy uzyskano 488 odpowiedzi. Większość respondentów należała do grupy wiekowej 56-65 lat i oceniła swój ogólny poziom umiejętności teleinformatycznych jako „poniżej przeciętnej”. 42% respondentów określiło swoje doświadczenie w korzystaniu z Internetu jako zadowalające, natomiast 28% przyznało, że nie ma doświadczenia w tej dziedzinie.

  • Korzystanie z urządzeń. Choć znaczna większość respondentów (86%) korzysta z urządzeń teleinformatycznych w domu, a 33% zawsze ma je przy sobie, tylko nieliczni uczestnicy sondażu czują się pewnie, korzystając z nich. Najczęściej używanymi urządzeniami są laptopy i komputery PC.
  • Korzystanie z technologii teleinformatycznych. Uczestnicy ocenili wysoko tylko obsługę myszki komputerowej i poczty e-mail. Obsługa skanerów i kamerek internetowych oraz wypalanie płyt CD, jak sami przyznali, stanowią dla nich problem. Z kolei technologie internetowe takie jak sieci społecznościowe, blogi, Wiki, aplikacje mobilne i rozmowy głosowe przez Internet to dla nich zupełna nowość.

Sondaż wykazał, że dla grupy docelowej będą odpowiednie dwa rodzaje szkoleń i posłużył do opracowania dostosowanego do potrzeb i oczekiwań osób 50+ kursu. Następnie zorganizowano szkolenia dla ok. 200 kobiet w Szwecji, Polsce i Wielkiej Brytanii. Dzięki nim uczestniczki mogły się zapoznać z komputerami i urządzeniami mobilnymi oraz nauczyć się ich obsługi, jak również dowiedzieć się, w jaki sposób korzystać z usług internetowych w codziennym życiu.

Szkolenia w projekcie LIST opierały się na trzech głównych dziedzinach wiedzy/kompetencji. Pierwsza obejmuje zdolności związane z wyszukiwaniem informacji w Internecie, komunikacją online i netykietą. Druga skupia się na interakcji przez Internet, portalach społecznościowych i fotografii cyfrowej. Dodatkowo poruszone zostały zagadnienia związane z bezpieczeństwem w sieci i obywatelstwem cyfrowym, jak również obecnością w Internecie i tworzeniem stron internetowych/blogów. Niezwykle istotne jest tu nowatorskie podejście do zagadnienia międzypokoleniowej wymiany wiedzy. Projekt zakłada bowiem, że uczestnicy szkolenia będą objęci opieką młodych mentorów (najczęściej studentów IT lub pedagogiki), którzy będą służyli im wiedzą informatyczną i merytoryczną. W Polsce młodzi trenerzy byli studentami pierwszego roku pedagogiki. Miało być to typowe szkolenie, ale szybko przekształciło się w „spotkania o charakterze rodzinnym”. Trenerzy zaprzyjaźnili się ze starszymi osobami biorącymi udział w szkoleniu w trakcie pierwszej sesji, dzięki czemu powstały zespoły oparte na prawdziwej współpracy, gdyż praca przebiegała intensywnie i efektywnie. Po zakończeniu szkolenia uczestniczki mówiły, że zabrakło im nieco czasu i chciałyby się dowiedzieć o wiele więcej. Najbardziej podobała im się lekcja o dzieleniu się zdjęciami na Facebooku.

Kursy skierowane do kobiet 50+ były podzielone na 12 modułów po 80 minut każdy. Pełna wersja programu szkolenia jest dostępna na stronie internetowej projektu LIST: http://www.ictwomen.eu/en/home

Największym sukcesem przedsięwzięcia wydaje się fakt, że przed zaprojektowaniem kursu przeprowadzone zostały badania pt. „Potrzeby edukacyjne kobiet w wieku 50+ w zakresie technologii teleinformatycznych” oraz opracowanie programu szkoleniowego opartego na współpracy młodych osób, naturalnie biegłych w technologiach informacyjnych z osobami 50+ które takiej wiedzy nie posiadają, ale chętnie się uczą i mają bogaty bagaż doświadczeń życiowych, które mogą z kolei stanowić inspirację dla młodych osób (każda ze stron korzysta ze współpracy). Pomysł zaangażowania młodych osób jest godny polecenia: mogli bardzo szybko tworzyć rodzinną atmosferę współpracy i wspierać osoby starsze w zdobywaniu wiedzy i umiejętności, które opierały się na trzech, opisanych powyżej, filarach. Po fazie pilotażowej, podsumowano wnioski i wdrożono stosowne rekomendacje.

Finalna konferencja projektu w Glasgow

Ważnym elementem działań podsumowujących projekt była Konferencja Finalna projektu LIST zorganizowana przez partnerów projektu 28 października 2015 r. w Glasgow w Szkocji. Jej gospodarzem był Uniwersytet Strathclyde. Konferencja zatytułowana „Nowa era uczenia się: przyszłe kierunki kompetencji cyfrowych dla kobiet 50+” skupiała się na wpływie wywieranym na politykę europejską w zakresie potrzeby szerszego dostępu do lepszej jakości szkoleń dotyczących kompetencji cyfrowych dla starszych kobiet.

W wydarzeniu wzięły udział osoby zainteresowane z całej Europy. Zaprezentowano ustalenia, narzędzia i modele szkoleniowe projektu LIST, aby zastanowić się nad dobrymi praktykami i zdobytym doświadczeniem oraz aby opracować wytyczne dla międzypokoleniowej polityki uczenia się przez całe życie promującej równość płci. Głównym prelegentem konferencji była Liz Mestheneos z AGE-Platform ze stowarzyszenia działającego na poziomie UE, reprezentującego 15 stowarzyszeń i federacji osób starszych z całej Europy. W części popołudniowej odbyły się panele z udziałem zarówno trenerów i mentorów, jak i samych osób 50+, które wzięły udział w szkoleniu w UK, Polsce i Szwecji.

Szczegółowe informacje o konferencji dostępne są na stronie http://www.ictwomen.eu oraz na portalu Facebook https://www.facebook.com

Podsumowanie

Tendencje demograficzne są nieubłagane. Społeczeństwo europejskie gwałtownie się starzeje. Wykluczenie cyfrowe osób dojrzałych nie sprzyja jakości życia, wydłużaniu aktywności zawodowej i społecznej czy samodzielności, które zgodnie z koncepcją cyklu życia, są niezwykle ważne dla zdrowego i aktywnego starzenia się. Dlatego zmniejszanie wykluczenia cyfrowego stanowi wielkie wyzwanie dla Polski, Europy i pozostałych części świata. Opisane w artykule działania w sposób „uszyty na miarę”, przy wykorzystaniu międzypokoleniowego transferu wiedzy, wpisują się w pokonywanie tego wyzwania. Stanowią swoistą „cegiełkę” pokazującą, że tylko planowe, kompleksowe i sytuacyjnie dobrane pakiety działań są skuteczne.

dr hab. Izabela Warwas
Uniwersytet Łódzki, Katedra Pracy i Polityki Społecznej,
Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny

Szkolenie w Polsce w Społecznej Akademii Nauk w Łodzi      list2

Szkolenie w Polsce w Społecznej Akademii Nauk w Łodzi, dr Adam Gogacz

Szkolenie w Szwecji: Folkuniversitetet, Uppsala, Reza Jafar Yadzi    list4

Szkolenie w Szwecji: Folkuniversitetet, Uppsala, Reza Jafar Yadzi

list5

Konferencja Finalna w Glasgow,UK – 28.10.2015

lost6

Panel z udziałem trenerów i mentorów w ramach szkolenia LIST

 

[1] M. Kocór, A. Strzebońska, Jakich pracowników potrzebują polscy pracodawcy?, PARP, Warszawa, 2011.

[2] Istotne statystycznie różnice występują dla poszczególnych grup stanowisk; im wyższe stanowisko, tym większe umiejętności obsługi komputera.

[3] p < 0,001 i tylko dla tworzenia stron internetowych, p = 0,001 dla mężczyzn.

[4] I. Kołodziejczyk-Olczak, Zarządzanie pracownikami w dojrzałym wieku. Wyzwania i problemy, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2014.

[5] Nie wystąpiło zróżnicowanie istotne.

[6] W badaniach związanych z posługiwaniem się Internetem i korzystania z e-commerce, w różnorodnych przekrojach, wyspecjalizowała się firma Gemius (Badania Megapanel PBI/Gemius), www. gemius.pl.

[7] R. Rudowski, Internet a populacja osób starszych, [w:] A. Karpiński, A. Rajkiewicz (red.), Polska w obliczu starzenia się społeczeństwa, Polska Akademia Nauk, Warszawa 2008, s. 139-148.

[8] R. Drozdowski, A. Zakrzewska, K. Puchalska, M. Morchat, D. Mroczkowska, Wspieranie postaw proinnowacyjnych przez wzmacnianie kreatywności jednostki, PARP, Warszawa 2010.

Dodaj komentarz