Skuteczna praca wychowawcza

Aneta Paszkiewicz: Warunki skutecznej pracy wychowawczej z dziećmi i młodzieżą niedostosowanymi społecznie. Warszawa: Difin SA, 2015

 

Adresatami książki są osoby kontaktujące się z dziećmi i młodzieżą niedostosowanymi społecznie, zainteresowane zwiększeniem skuteczności własnej pracy wychowawczej –nauczyciele; wychowawcy i opiekunowie grupy; rodzice; studenci pedagogiki, psychologii i socjologii. Zawarte w niej rozważania mogą ułatwić projektowanie indywidualnych programów pracy z wychowankiem niedostosowanym społecznie na etapach: diagnozowania, tworzenia programu i doboru metod. Mogą również pomóc dostrzec w nim osobę nie tylko przysparzającą swoim zachowaniem wielu problemów, ale także doświadczającą wielu trudności i niepowodzeń, niepotrafiącą odnaleźć się w istniejącej rzeczywistości oraz nieszczęśliwą i cierpiącą z tego powodu.

Autorka we Wstępie, poprzedzającym dwanaście rozdziałów, podkreśla, że w przypadku wychowanka niedostosowanego społecznie działania wychowawcze można podjąć po wyeliminowaniu jego niewłaściwie ukształtowanych nawyków i przyzwyczajeń oraz po naprawieniu popełnionych błędów wychowawczych. Gdy przyjmuje on postawę obronną lub wrogą, reaguje negatywnie na działania wychowawcze – odrzuca je albo ich unika – na zamierzone efekty długo się czeka.

Cztery pierwsze rozdziały – Wychowanie dzieci i młodzieży niedostosowanych społecznie; Współpraca środowisk wychowawczych w pracy z wychowankiem niedostosowanym społecznie; Oczekiwania i wymagania wobec wychowawców dzieci i młodzieży niedostosowanych społecznie; Wybrane umiejętności interpersonalne i komunikacyjne przydatne w pracy z wychowankiem niedostosowanym społecznie – zawierają rozważania o charakterze teoretycznym ukazujące specyfikę pracy wychowawczej z osobą niedostosowaną społecznie. Niedostosowane społecznie dzieci i młodzież należy przywracać społeczeństwu poprzez zróżnicowane, w zależności np. od przyczyn, oddziaływania wychowawcze. Trzeba zwalczać przyczyny (nie objawy) demoralizacji, wychowywać (nie karać) i tworzyć odpowiednie warunki wychowawcze. Pracować z rodziną, ponieważ nie zastąpi jej żadna instytucja, oraz pomagać jej w opiece i wychowywaniu. Środowiska – rodzina, szkoła, dom dziecka i in. – powinny podejmować zintegrowane oddziaływania wychowawcze na rzecz osoby niedostosowanej społecznie, współdziałać ze sobą. Szkoła kształci i wychowuje; w celu rozwiązania problemów z nauką i zachowaniem współpracuje z poradnią psychologiczno-pedagogiczną, sądem rodzinnym, kuratorem sądowym, ośrodkiem pomocy rodzinie itp. Współpraca środowisk wychowawczych winna być: pozytywna, regularna, obustronna, mobilna (akronim PROM). Sukces czy porażka wychowawcza jest udziałem całego społeczeństwa, dlatego każdy dorosły (np. dziennikarz, artysta) ma wychowywać. Skuteczność podejmowanych działań zależy od humanistycznego podejścia do dzieci i młodzieży, demokratycznego stylu kierowania wychowawczego (demokratycznej postawy), przestrzegania zasad postępowania wychowawczego, dawania własnego dobrego przykładu oraz określenia wymagań wobec podopiecznego i siebie. Zbudować swój autorytet wśród wychowanków niedostosowanych społecznie może wychowawca charakteryzujący się takimi cechami jak: wiarygodność, zaufanie, zaangażowanie, optymizm pedagogiczny, konsekwencja, cierpliwość, poczucie humoru i zabawa, kreatywność i elastyczność, energia. Na jego profesjonalizm składają się kompetencje psychologiczno-pedagogiczne, diagnostyczne, komunikacyjne, autoedukacyjne, moralne oraz kompetencje w zakresie planowania i projektowania. O powodzeniu wykonywanej pracy wychowawczej decydują też umiejętności interpersonalne (rozwiązywania konfliktów, prowadzenia negocjacji itp.) i komunikacyjne. Podmiotowe wychowanie mobilizuje podopiecznego do aktywności, prawidłowa komunikacja pomaga w nawiązaniu z nim dobrego kontaktu i w osiągnięciu porozumienia, przestrzeganie norm etycznych przez wychowawcę wpływa na budowanie pozytywnych relacji, a postawione przez niego granice rozszerzają się razem ze wzrastającą dojrzałością wychowanka.

Kolejne osiem rozdziałów – Diagnoza dzieci i młodzieży niedostosowanych społecznie a skuteczność pracy wychowawczej; Planowanie oddziaływań wychowawczych i resocjalizacyjnych wobec wychowanka niedostosowanego społecznie; Dostosowanie metod wychowawczych do cech psychicznych dzieci i młodzieży niedostosowanych społecznie; Metody sterowania resocjalizującego w ujęciu Czesława Czapówa; Wykorzystanie terapii poznawczo-behawioralnej w pracy z dziećmi i młodzieżą niedostosowanymi społecznie; Zastosowanie wybranych metod Szkoły dla Rodziców i Wychowawców w pracy z dziećmi i młodzieżą niedostosowanymi społecznie; Metoda kontraktu w pracy z wychowankiem niedostosowanym społecznie; Metody twórczej resocjalizacji – dotyczy praktycznego wymiaru pracy wychowawczej. Niedostosowanie społeczne jest zjawiskiem patologicznym, trudnym w poznawaniu, które budzi negatywne postawy społeczne. W oparciu o przeprowadzone badania oraz postawione diagnozy podopiecznego i środowisk, wpływających na przyswajany przez niego system wartości, można wybrać zróżnicowane programy terapeutyczno-resocjalizacyjne, przygotować interwencje pedagogiczne bądź terapeutyczne. Diagnoza stwierdza aktualny stan, ale również ustala przyczyny oraz określa zależności pomiędzy stanem zachowania i rozwoju, a czynnikami warunkującymi go. Diagnoza wychowawcza osoby niedostosowanej społecznie składa się z diagnoz cząstkowych np. diagnozy efektów. Wymaga przestrzegania określonych zasad postępowania, w tym: nietraktowania rezultatu diagnozy jako absolutnie obiektywnego i trafnego obrazu badanej rzeczywistości ze względu na możliwe zadziałanie czynników zaburzających proces pozyskiwania czy interpretacji danych; łączenia poznania pośredniego z bezpośrednim, aby wykorzystać doświadczenie wynikające z bezpośredniego spotkania z drugim człowiekiem. Od jakości kontaktu diagnostycznego zależy prawdziwość uzyskanych wyników. Jej wskaźnikiem może być m.in. opór w relacji badający-badany wynikający z przeżywania emocji przez badanego albo z postępowania diagnosty. Diagnosta powinien posiadać podstawowe dyspozycje – wiedzę merytoryczną i zdolność stosowania jej w praktyce, umiejętność obserwowania i prowadzenia rozmowy – umożliwiające mu radzenie sobie z pojawiającymi się problemami. Wychowawca, po dokładnym rozpoznaniu trudności podopiecznego, jego mocnych stron i sił tkwiących w jego środowiskach wychowawczych, konstruuje indywidualny program pracy, który ma być systematycznie realizowany. W placówkach resocjalizacyjnych opracowuje się dla każdego wychowanka indywidualny plan resocjalizacji (IPR), tj. zbiór oddziaływań wychowawczych, resocjalizacyjnych i korekcyjnych, a w przedszkolach, szkołach, placówkach w przypadku wychowanka niedostosowanego społecznie, posiadającego orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego – indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny (IPET) uwzględniający wszechstronne wspieranie jego rozwoju. Osoby niedostosowane społecznie prezentują różne typy trudności lub zaburzeń, postawy życiowe i postrzeganie rzeczywistości. Dlatego trzeba właściwie dobierać i dostosowywać metody wychowawcze do ich indywidualnych potrzeb psychofizycznych i cech psychicznych; szukać metod najbardziej skutecznych, dopasowanych do cech charakteru, osobowości bądź temperamentu podopiecznego, a także nowych rozwiązań w resocjalizacji.

Autorka opisuje szerzej takie metody pracy z wychowankiem niedostosowanym społecznie, jak: metody sterowania resocjalizującego w ujęciu Cz. Czapówa – stymulowania i wzmacniania aktywności (np. kontrolowanie), podtrzymywania doświadczeń (np. oddziaływanie przez wpływ osobisty); metody behawioralne – terapia behawioralna, terapia poznawczo-behawioralna; metody Szkoły dla Rodziców i Wychowawców np. pomocna pochwała i zachęta; metodę kontraktu; metody twórczej resocjalizacji – Metoda Teatru Resocjalizacyjnego (MTR), Metoda Resocjalizacji przez Sport (MRS), drama, psychodrama, socjodrama, muzykoterapia, plastyka. Ukazuje dorobek pedagogów klasyków oraz aktualne trendy teoretyczne odnoszące się do problemów dotyczących pracy wychowawczej z dziećmi i młodzieżą niedostosowanymi społecznie czy zagrożonymi niedostosowaniem. Dużo miejsca poświęca omówieniu wybranych definicji pojęć: osoba zagrożona niedostosowaniem, osoba niedostosowana społecznie, socjalizacja, wychowanie, manipulacja, osobowość, kompetencje i in. Odwołuje się do obowiązujących aktów prawnych, w tym: ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich[1]; ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej[2]; rozporządzenia w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach[3]; rozporządzenia w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich[4]. Podaje wyniki badań ankietowych m.in. na temat czynników decydujących o zmniejszonej podatności na oddziaływania resocjalizacyjne. Przytacza: słowa autorytetów (m.in. K. Wojtyły); przykłady postępowania w sytuacjach pracy z wychowankiem w procesie oceniania, w sytuacji konfliktu, w trakcie negocjacji itp.; wskazówki dotyczące opracowywania IPR i IPET, radzenia sobie z oporem podopiecznego, pracy kuratora z indywidualnym przypadkiem (casework). Książkę kończy bogata Bibliografia. Podana w niej w przystępny sposób wiedza merytoryczna o koncepcjach wychowania, warunkach działania i metodach pracy z osobą niedostostosowaną społecznie może zainspirować Czytelnika do jej rozwijania i praktycznego wykorzystania. Lecz, aby osiągnąć sukces nie wystarczy zastosowanie dobrze dobranej metody w sposób twórczy, refleksyjny i uwzględniający możliwości wychowanka, ogromne znaczenie ma jego aktywny udział w procesie wychowania – zaakceptowanie wychowawcy, współpraca z nim, gotowość do dokonania zmiany w życiu.

Małgorzata Koroś
nauczyciel-konsultant  ORE
e-mail: malgorzata.koros@ore.edu.pl

[1] Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 15 września 2016 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. DzU poz. 1654.

[2] Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. DzU nr 149 poz. 887, z późn. zm.

[3] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2013 r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach. DzU poz. 532.

[4] Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2001 r. w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich. DzU nr 124, poz. 1359 z późn. zm.

Dodaj komentarz