Zasady efektywnej komunikacji oraz jej wpływ na pracę dydaktyczną i wychowawczą

Monika Poświatowska
nauczycielka, Zespół Szkół nr 1, Puławy
e-mail: patis@winda.infonet.pulawy.pl

Celem artykułu jest podkreślenie znaczenia poprawnej komunikacji interpersonalna w szkole oraz zachęcenie czytelnika do pogłębienia wiedzy na ten temat.

Umiejętne porozumiewanie się często decyduje o sukcesie ucznia i nauczyciela zarówno w szkole, jak też w życiu zawodowym i społecznym. Komunikując się zdobywany i przekazujemy wiedzę na określony temat, wyrażamy swoje opinie i emocje, nawiązujemy kontakt z otoczeniem. Prawidłowa komunikacja wzmacnia związki między ludźmi, sprzyja nawiązywaniu przyjaźni, podejmowaniu współpracy, buduje zaufanie i poczucie bezpieczeństwa. Ważnym jej elementem jest umiejętność słuchania. Jest kluczem w dobrym nawiązywaniu kontaktów pomiędzy uczniem a nauczycielem. Ułatwia uczniom przyswajanie wiedzy. Brak umiejętności porozumiewania się może prowadzić do poczucia niższej wartości, zniechęcenia. Może wyzwalać agresję, a nawet chęć odwetu na innych za własne niepowodzenia (zwłaszcza u młodzieży). Negatywnie wpływa na wyniki nauczania ucznia i nauczyciela oraz wychowania ucznia, dlatego stanowi bardzo istotną rolę w procesie kształcenia, uczenia się i wychowania.

Efektywność w komunikacji podnosi znajomość następujących zagadnień:
1) poznanie rodzajów komunikacji
2) poznanie dodatnich wpływów na komunikację
3) poznanie ujemnych wpływów na komunikację
4) poznanie komunikatu „ja”
5) zalety dobrej komunikacji
6) wady w komunikowaniu się
7) techniki skutecznej i asertywnej komunikacji
8) sztuka skutecznego motywowania

Definicja komunikacji:

Komunikacja (porozumiewanie się) to bezpośrednie lub pośrednie przekazywanie informacji. Bezpośredni przekaz informacji to słowny przekaz , w którym następuje bezpośredni kontakt ze słuchającym nas odbiorcą, zaś pośredni przekaz informacji to przekaz informacji, gdzie nie następuje bezpośredni kontakt ze słuchającym nas odbiorcą, np. czytanie książki, prasy, oglądanie telewizji, itp.

Komunikacja polega na wypowiedzeniu myśli przez nadawcę, zaś odbiorca słucha i rozszyfrowuje przekaz, aby upewnić się czy dobrze zrozumiał parafrazuje, czyli zamyka cykl komunikacyjny, mówiąc np. „z tego, co mówisz wynika, że…”

Parafraza jest powtórzeniem, streszczeniem najważniejszych informacji z wypowiedzi rozmówcy. Stosując parafrazę pokazujemy, że słuchamy z uwagą, sprawdzamy, czy rzeczywiście dobrze rozumiemy i mamy możliwość skoncentrowania się na najbardziej interesujących nas tematach oraz pokierowania rozmową.

Podział komunikacji:

  1. słowna (komunikacja werbalna)
    • pytania otwarte – zaczynają się najczęściej słowami: jak, dlaczego, w jaki sposób, co itp. Pozwalają zdobyć wiedzę na temat drugiej osoby, dostarczają informacji na jej temat, a nasz rozmówca ma poczucie, że jest dla nas ważny i, że interesujemy się nim;
    • parafraza;
    • odzwierciedlanie – dyskretne dostosowanie się do partnera, np. głosem, mimiką, gestykulacją, postawą ciała;
    • prowadzenie – świadome sterowanie rozmową, porządkowanie wypowiedzi poprzez konkretyzowanie polegające na sprowadzeniu rozmowy z ogólników do konkretów, parafrazę, pilnowanie tematu, który nas interesuje(zwłaszcza w przypadku rozmówcy mówiącego dużo i o wielu sprawach jednocześnie), ośmielanie rozmówcy, wyrażamy tym swoją akceptację dla rozmówcy i aprobatę dla tego co mówi, doceniamy podejmowany przez niego wysiłek i zaangażowanie, proponowanie tematu rozmowy;
    • informacja zwrotna – przekazuje rozmówcy stan naszych uczuć, mówi jakie zachowanie partnera wywołało je, wyjaśnia dlaczego zależy nam na tym, aby zmienić istniejącą sytuację lub ją podtrzymać;
  2. pozasłowna
    • gesty – dużo mówi o nas sposób w jaki je trzymamy nasze ręce. Ręce skrzyżowane na piersi mówią, że nie chcemy wejść w kontakt z drugą osobą, zaś rozchylone ramiona oznaczają otwartość na drugiego człowieka;
    • postawa ciała – sposób w jaki stoją lub siedzą komunikujące się osoby mówi o ich wzajemnej relacji. Trzymając prostą sylwetkę podkreślamy pewność siebie, przechylając ciało w stronę rozmówcy sugerujemy chęć zbliżenia się do niego, naszą gotowość do wejścia w kontakt, natomiast pochylona głowa, opuszczone ramiona świadczą o przygnębieniu i zniechęceniu;
    • mimika – uśmiech świadczy o otwartości i chęci nawiązania kontaktu, zaś jego brak o nieśmiałości, przygnębieniu i zniechęceniu;
    • odległość od partnera – każdy ma „rewir” wokół swojego ciała, przekroczenie granicy tego rewiru budzi napięcie i niepokój. Im lepiej kogoś znamy tym bliżej stajemy obok niego. W kontaktach z obcymi osobami, podczas oficjalnych spotkań zachowujemy większą odległość, taką, która nie zaburza poczucia bezpieczeństwa naszego i drugiej osoby;

Podział rozmowy:
1) mówienie
2) słuchanie

Efektywna komunikacja zachodzi między dwoma osobami, gdy:
1) odbiorca rozumie przekaz tak, jak chciałby to nadawca
2) odbiorca słucha aktywnie

Aktywne słuchanie polega na:
a) nieprzerywaniu toku wypowiedzi partnera (brak rad i uwag)
b) okazywaniu empatii (postawieniu się na miejscu rozmówcy)
c) przekazywaniu uwagi i zrozumienia postawą ciała, spojrzeniem, gestami
d) parafrazowaniu najważniejszych myśli partnera.

Techniki wykorzystywane przy aktywnym słuchaniu:

  1. parafraza
    • jeśli Cię dobrze zrozumiałem, to…
    • z tego, co mówisz wynika, że…
    • czy chodzi Ci o to, że…
  2. odzwierciedlanie uczuć:
    • wydajesz się być zdenerwowany, gdy o tym mówisz
    • zdaje się, że Cię rozzłościłem
    • wygląda na to, że jesteś zadowolony z tych planów
  3. dowartościowanie:
    • dziękuję Ci za to, co powiedziałeś…..
    • doceniam to, co dla mnie zrobiłeś……
    • cieszę się, że tak poważnie do tego podszedłeś.
  4. pojaśnianie:
    • kiedy i gdzie to się stało?
    • co to dla Ciebie oznacza?
    • jak on wtedy wyglądał?

Czynniki wpływające na ujemną komunikację:
1) co innego mówią słowa, a co innego komunikuje reszta ciała (np. twierdzę, że mam dużo czasu na rozmowę, a ciągle spoglądam na zegarek)
2) brak uwagi przy słuchaniu
3) brak zainteresowania przedmiotem rozmowy lub brak koncentracji na tym, co się chce powiedzieć
4) brak zaufania do partnera
5) silne emocje, np. wzajemne oskarżanie się i obrażanie
6) osądzanie i narzucanie własnych wartości innym
7) decydowanie za innych
8) unikanie cudzych problemów, np. zmiana tematu rozmowy
9) żargon stosowany dla podkreślenia odrębności grupy

Podstawowe cechy prawidłowej komunikacji:
1) rozpoczynanie rozmowy od pytań otwartych, np.: kiedy?, dlaczego?, co?
2) niezależnie od tematu rozmowy można przekazać nieco informacji o sobie, gdyż ustawiczne wypytywanie może rodzić nieufność
3) należy reagować również na komunikaty pozasłowne (pozytywne lub negatywne)

Ważną rolę w prawidłowej komunikacji odgrywa model komunikatu „ja”. Informuje on naszego rozmówcę, jaki wpływ ma Jego zachowanie na nas; jest jasną, nie zagrażającą formą mówienia o swoich potrzebach, oczekiwaniach, uczuciach.

Komunikat „ja” składa się z trzech części:

  1. ja czuję… (wskazujemy na konkretne nasze uczucia w danej chwili, np. jestem zły, zdenerwowany, jest mi przykro…);
  2. kiedy Ty… (przedstawiamy konkretne zachowanie drugiej osoby, które wywołało w nas wskazaną wcześniej emocję). Nie należy w tym wypadku stosować zwrotów: „Ty zawsze…”, „Ty nigdy…” ponieważ jest to forma ataku. W takim wypadku powinniśmy skoncentrować się na tym, co się dzieje aktualnie, np. „Jestem zły, kiedy ty przeszkadzasz mi w prowadzeniu lekcji”; „Jest mi przykro, kiedy Ty nie stosujesz się do moich zaleceń”;
  3. ponieważ… (opisujemy, jaki wpływ ma na nas przedstawione wcześniej zachowanie, dlaczego wywołuje ono w nas określone emocje), np. „Jestem zły, kiedy ty przeszkadzasz mi w prowadzeniu lekcji, ponieważ utrudniasz mi pracę”; „Jest mi przykro, kiedy Ty nie stosujesz się do moich zaleceń, ponieważ czuję się zlekceważony”.

Techniki skutecznej i asertywnej komunikacji:

  1. asertywna odmowa – stosujemy ją, kiedy druga osoba uczeń lub jego opiekun naciska na nas, abyśmy ustąpili z postawionych przez nas warunków, co może odbić się negatywnie na nas. Podstawowe elementy asertywnej odmowy to:
    • stanowcze i oczywiste NIE,
    • krótkie uzasadnienie – należy mówić we własnym imieniu, uzasadniać naszą decyzję, a nie tłumaczyć;
  2. zdarta płyta – kilkakrotne powtarzanie asertywnej odmowy używając tych samych słów;
  3. stawianie granic – składa się z czterech kroków, a stosujemy je wobec nieakceptowanego przez nas zachowania drugiej osoby:
    • informacja zwrotna i prośba – „Proszę tak nie robić”;
    • wyznaczenie granicy – „Nie życzę sobie”;
    • zapowiedź sankcji;
    • wykonanie sankcji;
  4. zmiana oceny na opinie – „ja uważam inaczej”;
  5. przewartościowanie – dostrzeganie i podkreślanie pozytywnych aspektów sytuacji, gdy usłyszymy krytykę należy przeformułować to co zostało powiedziane tak, by nabrało pozytywnego znaczenia.

Nauczyciel dysponuje narzędziami służącymi do kierowania motywacją ucznia. Najważniejsze z nich to systematyczne ocenianie, nagradzanie lub karanie. Podstawą skuteczności tych narzędzi jest asertywny, respektujący uczucia i opinie ucznia sposób informowania o ich użyciu, który polega na bezpośrednim, uczciwym i stanowczym wyrażaniu swojej postawy i opinii.

Sztuka motywowania polega na:
1) uznaniu i nagradzaniu,
2) wzmacnianiu.

Najczęściej popełniane błędy przy uznaniu i nagradzaniu to:

  • ograniczenie pochwał, by ustrzec ucznia przed uderzeniem „wody sodowej” do głowy,
  • żartobliwy sposób chwalenia, który obniża rangę uznania i jest krępujący,
  • ogólnikowy sposób chwalenia, bez podania konkretnych postaw lub zachowań za, które nagradzamy.

Asertywna pochwała zawiera:

  • informację zwrotną – uczeń poznaje stosunek nauczyciela do tego co zrobił,
  • odniesienie do konkretu – uczeń poznaje, za co jest doceniony,
  • podziękowanie – uczeń nie ma wątpliwości, za co jest doceniony,
  • nagradzanie – pozytywne wzmocnienie które może sprawić, że uznane zachowanie powtórzy się w przyszłości.

Poprawna komunikacja ułatwia życie osobiste, społeczne i zawodowe człowieka, dlatego jej znajomość odgrywa istotną rolę we współczesnym świecie, zaś stosowana przez nauczycieli w pracy zawodowej pozwala na podniesienie efektywności nauczania i wychowania oraz budowaniu więzi pomiędzy nauczycielem, a uczniem.

Więcej informacji na temat komunikacji interpersonalnej można uzyskać studiując następującą literaturę:

  1. Cooper P. J.: Sprawne porozumiewanie się. Warszawa: Wydawnictwo CODN, 1994.
  2. Gordon T.: Wychowanie bez porażek w szkole. Warszawa: 1996.
  3. Pease A.: Mowa ciała. Kielce: Wydawnictwo „Jedność”, 2001.

Dodaj komentarz